
در دو قسمت پیشین از این سفر تاریخی، همراه یکدیگر دیدیم که چگونه بشر از عصر نوسنگی و کشف نخستین رگههای براق طلا در بستر رودخانهها، به تمدنهای شکوهمند بینالنهرین، مصر باستان و ایلام رسید. دانستیم که طلا برای انسان باستان تنها یک کالای اقتصادی نبود؛ تجسم زمینی خورشید، نشانهٔ فناناپذیری و پیوندی میان زمین و آسمان به شمار میرفت.
اما جهان باستان با گذر از اعصار آغازین، وارد مرحلهای پیچیدهتر، پرتکلفتر و به لحاظ زیباییشناسی خیرهکنندهتر شد. در اواخر هزارهٔ اول پیش از میلاد و قرون نخستین میلادی، پهنهٔ جغرافیایی جهان متمدن میان دو قطب بزرگ قدرت و فرهنگ تقسیم شده بود: در شرق، شاهنشاهی مقتدر ساسانی بر فلات ایران و بینالنهرین تکیه زده بود و در غرب، امپراتوری عظیم روم و سپس جانشین خلف آن یعنی بیزانس (روم شرقی) نبض جهان غرب و مدیترانه را در دست داشتند.
در این دوران، طلا و جواهرات از یک «نماد آیینی صرف» به ابزاری قدرتمند برای «مشروعیتبخشی سیاسی»، «نمایش طبقات اجتماعی»، «زبان دیپلماسی» و در نهایت «شکوه مذهبی» بدل شدند. زرگران این عصر نه فقط صنعتگر، بلکه کیمیاگران زیبایی بودند که پیچیدهترین فنون ریختهگری، میناکاری، قلمزنی و نشاندن سنگهای قیمتی را تکامل بخشیدند. در این مقاله از سری مقالات تاریخچه طلا و جواهر، قصد داریم سفری شگفتانگیز به دل کارگاههای زرگری تیسفون و قسطنطنیه داشته باشیم؛ جایی که هنر فلزکاری به اوج بلوغ خود رسید و استانداردهایی را خلق کرد که تا امروز الهامبخش دنیای مد و جواهرات لوکس است.

در روزگار «جمهوری روم»، استفاده از طلا با احتیاط و حتی محدودیتهای قانونی همراه بود. بر اساس قوانین سختگیرانهای موسوم به «قوانین مخالف تجمل» (Sumptuary Laws)، شهروندان عادی مجاز به استفاده گسترده از طلا نبودند. در آن دوره، حلقهٔ آهنی نماد شرافت یک شهروند آزاد رومی و سناتورها بود و تنها سفیران در ماموریتهای دیپلماتیک اجازه داشتند حلقهای از جنس طلا به نشانه نمایندگی دولت روم بر دست کنند.
اما با افول جمهوری و طلوع «امپراتوری روم»، جریان بیپایانی از ثروتهای غارتشده از یونان، مصر و مشرقزمین به رم سرازیر شد. این طوفان طلا، روحیهٔ قناعت رومی را زیر و رو کرد. در دوران امپراتوری، طلا به زبان گویای اشرافیت (پاتریسینها) تبدیل شد. اشرافزادگان رومی و زنان طبقه حاکم چنان در استفاده از زیورآلات زیادهروی میکردند که نویسندگان و فیلسوفانی چون سنکا (Seneca) و پلینی بزرگ (Pliny the Elder) به شدت به نکوهش آن پرداختند. پلینی با گلایه مینویسد: «زنان ما صخرههای مرجانی و مرواریدهای اقیانوس هند را در گوشهای خود آویزان میکنند، گویی گوشها باری سنگینتر از طلا و جواهر بر دوش میکشند!»
رومیها نوآوران بزرگی در تطبیق زیبایی و کاربرد بودند. چند ویژگی برجستهٔ جواهرات رومی عبارت بود از:
این فن که ریشه در زرگری رومی و سپس بیزانسی دارد، هنر ایجاد شبکهکاریهای بسیار ظریف و سوراخکاری روی ورقههای نازک طلا به کمک اسکنه و قلمهای بسیار ریز بود. محصول این تکنیک، زنجیرها، النگوها و مدالهایی بود که شباهت زیادی به توریهای طلایی داشتند؛ هم سبک بودند و هم از نظر بصری حجمی خیرهکننده و اشرافی ایجاد میکردند.
رومیها نخستین کسانی بودند که مدالهای حاوی مسکوکات طلایی ضربشده (Aureus) با تصویر امپراتور را در قابهای زرین مجلل قرار میدادند و آن را به عنوان گردنبند یا دستبند استفاده میکردند. این کار پیامی دوگانه داشت: هم نمایش ثروت و هم ابراز وفاداری سیاسی به امپراتور.
رومیها شیفته حکاکی روی سنگهای عقیق، انیکس و یشم بودند. سنگهای نقشبرجسته (Cameo) اغلب تصاویر چهره اسطورهها یا امپراتور را نشان میدادند، در حالی که سنگهای نقشگود (Intaglio) به عنوان مهرهای شخصی و رسمی بر روی پایههای سنگین طلا سوار میشدند.
همزمان با درخشش روم، در فلات ایران سلسله ساسانی (۲۲۴ تا ۶۵۱ میلادی) تمدنی را بنیان نهاد که هنر زرگری و جواهرسازی آن یکی از والاترین قلههای تاریخ هنر شرق محسوب میشود. در جهانبینی ساسانی، مفهوم «فرّ کیانی» یا موهبت الهی پادشاهی نقشی محوری داشت. طلا به عنوان درخشانترین و خالصترین فلز هستی، رسالت داشت که این نور الهی را بازتاب دهد.
شاید هیچ جلوهای از هنر جواهرسازی در جهان به اندازهٔ تاجهای شاهان ساسانی از نظر مفهومی و ساختاری پیچیده نبوده است. بر خلاف سنت غرب که فرم تاجها تا حد زیادی مشابه بود، هر پادشاه ساسانی هنگام جلوس بر تخت، تاجی کاملاً اختصاصی برای خود طراحی میکرد که نمادهای پیوند او با ایزدان (مانند میترا، آناهیتا و بهرام) را در بر داشت.
این تاجها به مرور زمان چنان از طلا، یاقوت، مروارید و لعل سنگین شدند که پادشاه نمیتوانست وزن آنها را روی سر خود تحمل کند! به گواهی مورخان یونانی و اسلامی، تاجی مانند تاج خسرو پرویز با زنجیرهایی از طلای ناب از سقف تالار بارعام کاخ تیسفون (طاق کسری) آویزان میشد و شاه دقیقاً به گونهای زیر آن بر تخت مینشست که تاج بر فراز سرش قرار گیرد بدون آنکه وزن مهیب آن به گردن او فشار بیاورد. بالهای شاهین (نماد پیروزی و بهرام)، هلال ماه، ستاره، و گوی آسمانی معروف به «کوری مبوس» (کرهای از طلای نگیننشان یا پارچهای زربفت پر شده از پر که بر فراز تاج مینشست) از ارکان بنیادین این جواهرات سلطنتی بودند.
نمیتوان از تاریخ طلا و جواهر سخن گفت و از شاهکارهای جواهرنشان ساسانی یاد نکرد:
تختی مکانیکی و شگفتانگیز متعلق به خسروپرویز ساختهشده از طلا، نقره، عاج و سنگهای قیمتی که نه تنها حرکات ستارگان و فصول را به صورت مکانیکی بازسازی میکرد، بلکه نقوش زرین آن با ظریفترین تکنیکهای مرصعکاری پوشیده شده بود.
این فرش عظیم که برای زمستانهای تیسفون بافته شده بود، در حقیقت یک سازهٔ جواهراتی بود. تار و پود آن از ابریشم و سیمهای خالص طلا و نقره تابیده شده بود. زمین با گوهرهای زرد و سفید چون طلا و مروارید، جویبارها با فیروزههای نیشابور و شیشههای شفاف، و شکوفهها و برگهای درختان با یاقوت سرخ، لعل، زمرد و زبرجد مرصع شده بودند. این اثر بازتابی از مفهوم «پردیس» یا بهشت زمینی ایرانیان بود که با زبان طلا و گوهر بازآفرینی شد.
زرگران ساسانی در تکنیکهایی چون «ملیلهکاری»، «مرصعکاری به روش حجرهای» (Cloisonné) و «ترصیع سنگهای دامله و کابوشن» بیهمتا بودند. در مرصعکاری ساسانی، سنگها بر خلاف روشهای نوین تراش نمیخوردند؛ بلکه زیبایی طبیعی، انحنا و حجم سنگ (تراش کابوشن یا بیضی صاف) حفظ میشد و با کاسههایی از جنس طلای ضخیم احاطه میگردید تا جلای درونی یاقوت و لعل و فیروزه نمایانتر شود.

با انتقال پایتخت امپراتوری روم به قسطنطنیه (کنستانتینوپل) به دست کنستانتین بزرگ و پذیرش مسیحیت، هنر جواهرسازی غرب دگردیسی بنیادینی را تجربه کرد. در امپراتوری بیزانس (قرن چهارم تا پانزدهم میلادی)، طلا نه تنها نماد قدرت امپراتور، بلکه بازتابندهٔ «اورشلیم آسمانی» و نور تجلی الهی بر روی زمین تلقی میشد.
در هنر بیزانسی، طلا از زیورآلات شخصی فراتر رفت و به عنصری بنیادین در معماری مذهبی تبدیل شد. موزاییکهای طلایی کلیسای ایاصوفیه و کلیساهای راونا، با ورقههای فوقالعاده باریک طلا (ورق طلا) که زیر لایهای از شیشه تثبیت میشدند، فضایی غیرزمینی خلق میکردند. در این دوران، جواهرسازان به ساخت صلیبهای گرانبها، جلد انجیلهای مرصع به طلا و گوهرهای درشت، و جعبههای نگهداری آثار مقدس (Reliquary) روی آوردند.
بزرگترین دستاورد فنی جواهرسازان بیزانسی، رساندن هنر «میناکاری خانهبندی» به حد کمال بود. در این تکنیک بسیار دشوار و دقیق:
۱.نوارهای بسیار نازک طلا به شکل عمودی روی یک صفحه طلایی لحیم میشدند تا خطوط طرح و سلولها (خانهها) را شکل دهند.
۲.درون این خانهها با پودر شیشههای رنگیِ سیلیسی و اکسیدهای فلزی پر میشد.
۳.قطعه در کوره با حرارت بالا حرارت میدید تا شیشه ذوب شود و با طلا درآمیزد.
۴.سطح کار صیقل داده میشد تا طلا و شیشه در یک سطح براق و یکدست همتراز شوند.
شاهکارهایی نظیر تمثالهای کوچک قدیسان، مدالهای مذهبی و تاجهای بیزانسی با این شیوه خلق شدند که مشهورترین نمونهٔ آن «پالا دورو» (Pala d’Oro) در کلیسای سنمارکو ونیز است؛ محرابی زرین پوشیده از هزاران قطعه گوهر و صدها پلاک میناکاریشدهٔ ساخت قسطنطنیه.
زنان طبقه اشراف و امپراتریسهای بیزانس (مانند تئودورا، همسر ژوستینین یکم) از سنگینترین و مجللترین مجموعههای زیورآلات استفاده میکردند. از مشخصههای بارز جواهرات آنان میتوان به موارد زیر اشاره کرد:
مرواریدهای معلق و ممتد (Pendilia): رشتههای آویزان مروارید و سنگهای قیمتی که از دو سوی تاج یا گوشوارهها آویخته میشد و تا روی شانهها و سینه امتداد مییافت.
گردنبندهای پهن یقه ای (Maniakis): یقههای پارچهای زربفت یا ورقههای طلایی پوشیده از زمرد، گارنت، یاقوت و مروارید که دور گردن بسته میشد و شکوهی شاهانه و فرازمینی به چهره میبخشید.
شاید تصور شود که تکنیکها و زیباییشناسی ساسانی، رومی و بیزانسی در صفحات تاریخ دفن شدهاند، اما حقیقت این است که پایههای بنیادین طراحی جواهرات معاصر در همین دوران پیریزی شد:
برند مشهور ایتالیایی بولگاری بخش عمدهای از هویت جهانی خود را مدیون جواهرات روم باستان و سنت سکههای طلایی است. کالکشن ماندگار Monete مستقیماً از رسم رومیها در به کار بردن سکههای اصیل آنتیک در میان قابهای طلای زرد و سنگهای بیضیتراش الهام گرفته است.
تکنیکهای میناکاری و استفاده از بافتهای دستساز طلا با پرداخت مات و باستانی (Brushed Gold) که امروزه در خانه طلاهایی چون بوچلاتی (Buccellati) و دولچه اند گابانا (Dolce & Gabbana Alta Gioielleria) مشاهده میشود، ادای احترامی آشکار به ظرافت شبکهکاریهای اوپوس اینترسیله و مینای بیزانسی است.
علاقه دوباره طراحان معاصر به سنگهای تراش نخورده زاویهدار و بهرهگیری از گوهرها به صورت برآمده و طبیعی (Cabochon)، وامدار مستقیم سنت دیرپای مرصعکاری ایرانیان ساسانی و شرقی است که به جای دستکاری هندسی گوهر، بر خلوص رنگ و روح اصیل سنگ تاکید میورزیدند.
دوران باستان متأخر ثابت کرد که طلا، تنها یک فلز نیست؛ متریالی جادویی است که انسان توانست با آن اندیشهها، باورهای دینی و شکوه تمدنی خود را جاودانه کند. روم باستان نظمی هندسی و زبانی کاربردی به آن بخشید، ساسانیان آن را با شکوه معنوی، مفاهیم اساطیری و تکنیکهای بیبدیل ترکیب کردند و بیزانس از آن نردبانی برای عروج به ملکوت ساخت.
هنر زرگری در این دوران مرزهای جغرافیایی را درنوردید. جاده ابریشم نه فقط مسیر عبور ادویه و پارچه، بلکه شاهراه تبادل سنگهای قیمتی بدخشان و مروارید خلیج فارس و تکنیکهای ریختهگری تیسفون و روم بود. این میراث درخشان، مشعلی فروزان را روشن نگه داشت که بعدها در دوران اسلامی و سپس رنسانس اروپا شعلهورتر شد و بخش چهارم این تاریخ پرفراز و نشیب را رقم زد.
نویسنده: ساحره نظام دوست
منابع و مراجع پژوهشی:
۱.گیرشمن، رومن؛ هنر ایران در دوران پارتی و ساسانی، ترجمه بهرام فرهوشی، انتشارات علمی و فرهنگی.
۲.پوپ، آرتور اپهام؛ شاهکارهای هنر ایران، اقتباس و ویرایش نجف دریابندری، انتشارات علمی و فرهنگی.
Higgins, Reynold; Greek and Roman Jewellery, University of California Press.
Tait, Hugh; 7000 Years of Jewellery, British Museum Press.
Evans, Helen C. & Wixom, William D.; The Glory of Byzantium: Art and Culture of the Middle Byzantine Era, The Metropolitan Museum of Art.
پیرنیا، حسن؛ تاریخ ایران باستان، انتشارات دنیای کتاب.