خودتحقیری اجتماعی
کم نیستند افرادی که در مواجهه با یک محصول داخلی، یک دستاورد علمی یا حتی تواناییهای هموطنان خود، پیش از هر ارزیابی، آن را کمارزش میشمارند و نمونه خارجی را برتر میدانند.
در سالهای اخیر، این نوع نگاه در برخی گفتوگوهای روزمره و فضای عمومی قابل مشاهده است؛ نگاهی که میتوان آن را، دستکم در برخی موارد، در چارچوب مفهوم «خودتحقیری اجتماعی» مورد بررسی قرار داد.
در این یادداشت، منظور از خودتحقیری اجتماعی، گرایش به کمارزش شمردن مستمر تواناییها، ظرفیتها و دستاوردهای فردی یا جمعی و برتر دانستن دیگری، بدون ارزیابی منصفانه و مبتنی بر شواهد است.
پرسش اینجاست که این نگرش چگونه شکل میگیرد و چه عواملی در پیدایش آن نقش دارند؟
این یادداشت بر آن است تا یکی از عواملی را بررسی کند که به نظر میرسد در کنار سایر متغیرهای اجتماعی، فرهنگی و اقتصادی، در شکلگیری خودتحقیری اجتماعی نقش داشته باشد؛ یعنی نظام آموزشی.
نظام آموزشی صرفاً نهادی برای انتقال دانش نیست، بلکه فراتر از این بوده و نهادی است که در کنار خانواده در تلاش است تا بتواند شهروندان جامعه را در ابعاد مختلف رشد دهد.
بخش قابلتوجهی از سالهای کودکی و نوجوانی را در مدرسه میگذرانیم و میتوان گفت دورهای است که در شکلگیری بسیاری از عقاید و نگرشها تأثیرگذار بوده و به همین دلیل، از اهمیت بالایی برخوردار است.
بررسی سیاستهای آموزشی نشان میدهد که برخی سیاستها و رویههای آموزشی که در پیش گرفته شده، بهمراتب میتواند زمینهساز خودتحقیری اجتماعی در افراد شود. از رفتارهایی که باعث شده تا این حس در افراد پدیدار شود، میتوان به موارد زیر اشاره کرد:
۱. تأکید افراطی بر نمره و رتبه
۲. برچسبزنی به دانشآموزان
۳. استفاده از روشهای تدریس منقضیشده
۴. کمتوجهی به آموزش مهارتهای حل مسئله
۱. تأکید افراطی بر نمره و رتبه
تأکید افراطی بر نمره و رتبه، یکی از ویژگیهای رایج نظام آموزشی است.
نمره ابزاری برای سنجش میزان یادگیری است؛ اما زمانی که به مهمترین معیار ارزشگذاری دانشآموز تبدیل شود، ممکن است پیامدهایی فراتر از ارزیابی تحصیلی به همراه داشته باشد. یکی از این پیامدها این است که دانشآموزان به دلایل مختلف و نه صرفاً استحقاق، نمرههای یکسانی نخواهند گرفت و ممکن است برخی نمره خوب و برخی نمره ضعیفتری بگیرند.
وقتی معیار اصلی ارزشگذاری افراد نمره میشود، دانشآموزان روی نمره بالا تمرکز میکنند. شایستگی و هویت خود را با نمره در کارنامه میسنجند و این سنجش کماعتبار میتواند باعث شود که در صورت شکستهای مکرر و ناکامیها، احساس شایستگی در او کاهش پیدا کند و احساس ناتوانی و ناکامی در او قوت گیرد و زمینههای هویت خودتحقیر تا حد زیادی میتواند فراهم شود.
نظریه خودکارآمدی آلبرت بندورا
این ادعا با نظریه خودکارآمدی آلبرت بندورا قابل توضیح است. بر اساس نظریه خودکارآمدی آلبرت بندورا، باور افراد به تواناییهای خود تا حد زیادی تحت تأثیر تجربههای زندگی که شامل شکستها و موفقیتها است، شکل میگیرد. تجربههای مکرر ناکامی و نمره کم، بهویژه اگر با بازخورد مناسب همراه نباشد، میتواند احساس خودکارآمدی را در فرد کاهش دهد.
اگر چنین برداشتی منفی در طی مسیر شکلگیری شخصیت فرد تثبیت شود، ممکن است در آینده صرفاً به ارزیابی فرد از تواناییهای شخصی محدود نماند. این الگوی ذهنی ممکن است از سطح فردی فراتر رود و بر نحوه ارزیابی فرد از تواناییها و دستاوردهای جامعه نیز اثر بگذارد؛ بهگونهای که او ظرفیتهای جمعی را نیز کمتر از واقع ارزیابی کند.
۲. برچسبزنی
شکستهای مکرر و ناکامیها میتوانند زمینهساز ذهنیتهای مختلف در افراد باشند و همچنین زمینهساز برچسبزنی از سوی اطرافیان او باشند.
برچسبزنی مکرر، بهویژه زمانی که از سوی معلم، خانواده یا همسالان تکرار شود، ممکن است به بخشی از هویت دانشآموز تبدیل شود؛ بهگونهای که او بهتدریج این برچسبها را بهعنوان واقعیتی درباره تواناییهای خود بپذیرد.
این تحلیل با مفهوم پیشگویی خودمحققشونده رابرت مرتن نیز همخوانی دارد؛ مفهومی که نشان میدهد برچسبها و انتظاراتی که بهطور مستمر به فرد نسبت داده میشوند، میتوانند بهتدریج بر رفتار و برداشت او از خود اثر بگذارند.
بهعنوان مثال، دانشآموزی را تصور کنید که در سالهای ابتدایی مدرسه چند بار در درس ریاضی نمره پایینی میگیرد و بهطور مداوم از سوی معلم یا اطرافیان با عباراتی مانند «تو استعداد ریاضی نداری» یا «تو ضعیفی» خطاب میشود. اگر این برچسبها بارها تکرار شوند، ممکن است دانشآموز بهتدریج آنها را بهعنوان واقعیتی درباره خود بپذیرد. در نتیجه، حتی زمانی که توانایی پیشرفت دارد نیز کمتر تلاش میکند، از پاسخ دادن در کلاس خودداری میکند و انتظار شکست را از خود دارد. به این ترتیب، برچسب اولیه بهتدریج در رفتار و عملکرد او بازتاب پیدا میکند و همان نتیجهای را رقم میزند که از ابتدا به او نسبت داده شده بود.
استفاده از روشهای تدریس منقضیشده
همانطور که میدانید، نظام آموزشی علاوه بر انتقال دانش، در شکلگیری شخصیت، الگوهای رفتاری و نگرشهای دانشآموزان نیز نقش بسیار پررنگی دارد.
سیاستهای نظام آموزشی یک کشور باید اصولی و بر پایه علم طراحی شود تا بتواند جلوی مشکلات را تا حد ممکن در بلندمدت بگیرد.
متأسفانه هنوز هم مدارسی هستند که با روشهای غیراصولی، مثل تنبیههای بدنی و تحقیر دانشآموز، به دنبال آموزش و پرورش صحیح هستند؛ درصورتیکه این هدف نظام آموزشی تا حد زیادی برآورده نشده است و بعید است با این رویه بتواند رسالت خود را به سرانجام مطلوب برساند.
و اما تنبیه
تنبیههای غیراصولی در برخی موارد، انگیزه و هدف درس خواندن را از یادگیری و عمل به علم به اجتناب از تنبیه تغییر خواهد داد. از طرفی، هدف تنبیه که به نوعی پرورش بوده است نیز محقق نخواهد شد.
تنبیه؛ زمینهساز سرخوردگی و ناامیدی
دانشآموز برای اجتناب از تجربه تلخ تنبیههای گذشته ممکن است به خودسانسوری روی آورد و مشارکت فعال خود در فرایند یادگیری را کاهش دهد. استمرار این وضعیت، زمینهساز سرخوردگی، ناامیدی و بیانگیزگی او شود.
کاهش مشارکت فعال و خودسانسوری در کارها و رفتارها میتواند سبب به وجود آمدن تفکرات منفی در شخص شود و ممکن است فرد دلیل این ناکامیهای خود را به ویژگیهایی مثل بیاستعداد بودن یا تنبل بودن نسبت دهد.
۲. شخصیتسازی با تنبیه!!
با تنبیههای غیراصولی نمیتوانیم ارزشهای اخلاقی و بنیادین را در شخص درونیسازی کنیم.
اما سؤال میشود که درونیسازی ارزشها یعنی چه؟ با یک استعاره آن را توضیح میدهم. ارزشهای درونیشده بهمثابه یک دوربین درونی کار میکنند و تنبیهها یک دوربین بیرونی میسازند. دو دانشآموز را در حیاط مدرسه تصور کنید:
دانشآموز اول؛ ارزشها درونیسازی نشده
این دانشآموز تا زمانی که مسئولین مدرسه در آنجا حضور دارند، زبالههای خود را روی زمین نمیاندازد، ولی مادامی که این مسئولین حضور نداشته باشند، یعنی دوربین بیرونی وجود نداشته باشد، این شخص بدون ملاحظه زباله خود را زمین میاندازد.
دانشآموز دوم؛ ارزشها درونیسازی شده
این دانشآموز چه مسئولین مدرسه باشند و چه نباشند، خود را موظف به تمیز نگه داشتن مدرسه و محیط اطراف خود میداند؛ یعنی این فرد مجهز به دوربین درونی است و رفتار مسئولانه او از روی ترس، تحقیر و تنبیه یا... نیست.
در نتیجه، تنبیه ممکن است باعث یادگیری موقعیتی شود، ولی باعث پرورش یک شخصیت کارآمد و مسئول در بلندمدت نمیشود.
همانطور که گفته شد، تنبیه باعث یک ارزیابی منفی از خود میشود و چنین برداشتی از خود میتواند به کاهش خودکارآمدی، افت اعتمادبهنفس و در نهایت شکلگیری خودتحقیری فردی و در ادامه اجتماعی بینجامد.
نکته
اگرچه بررسی یادگیری مشاهدهای و الگوبرداری موضوع اصلی این یادداشت نیست، اما نباید از این نکته غافل شد که دانشآموزان علاوه بر محتوای آموزشی، رفتارهای معلمان و همسالان خود را مشاهده میکنند و ممکن است از این رفتارها الگوبرداری کنند. در این شرایط، اگر دانشآموز این شیوههای تنبیهی را رفتاری پذیرفتنی بداند، احتمال دارد در آینده همان الگو را در تعامل با دیگران تکرار کند.
۴. کمتوجهی به آموزش مهارتهای حل مسئله
همانطور که قبلاً توضیح دادیم، نظام آموزشی کشور باید زمینه رشد افراد را در زمینههای مختلف فراهم کند.
یکی از زمینههایی که بسیار مهم است و میتواند به افراد در چالشها و مشکلات گوناگون کمک کند، آموزش مهارتهای حل مسئله است.
مهارت حل مسئله یعنی چه؟
منظور از مهارت حل مسئله یعنی شخص بتواند با دانش و تفکر منطقی و ارزیابی راهحلهای مختلف، مناسبترین تصمیم را اتخاذ کرده و مسئله را با کمترین پیامدهای منفی مدیریت کند.
امروزه افراد در طول زندگی با چالشهای گوناگونی در زمینههای تحصیلی، مالی، شغلی، خانوادگی و اجتماعی و... روبهرو هستند که اگر فرد توانایی حل مسئله را نداشته باشد، با مشکل جدی روبهرو خواهد شد.
تصور کنید فردی همیشه با مشکلات جدیدی روبهرو میشود و متأسفانه مهارتهای حل مسئله و تحلیل این مسائل را نیاموخته است. این احتمال وجود دارد که این فرد با شکستها و ناکامیهایی روبهرو شود و به دلیل نیاموختن مهارت حل مسئله، این ناکامیها میتواند روند افزایشی داشته باشد.
همانطور که در موارد پیشین گفته شد، استمرار ناکامیها به کاهش خودکارآمدی و ادامه این روند تا حقیر شماردن خود ادامه خواهد داشت و این حقیر و ناچیز شماردن میتواند تا تحقیر جامعه ادامه داشته باشد.
اهمیت این مهارت تا حدی است که سازمان جهانی بهداشت (WHO) حل مسئله را یکی از مهارتهای اساسی زندگی معرفی کرده و آموزش آن را برای مواجهه مؤثر با چالشهای زندگی ضروری میداند.
و در پایان
آنچه در این یادداشت بررسی شد، صرفاً تبیین برخی رویههای نظام آموزشی بود که به نظر میرسد در کنار عوامل متعدد دیگر، میتوانند در شکلگیری خودتحقیری اجتماعی نقش داشته باشند. وجه مشترک این رویهها آن است که در صورت تداوم، ممکن است به کاهش خودکارآمدی، افت اعتمادبهنفس و تضعیف احساس شایستگی افراد بینجامند. هنگامی که فرد بهتدریج تواناییهای خود را کمتر از واقع ارزیابی کند، این الگوی ذهنی میتواند از سطح فردی فراتر رفته و بر نحوه ارزیابی او از ظرفیتها و دستاوردهای جامعه نیز اثر بگذارد. از این رو، بازنگری در سیاستها و شیوههایی که به هر نحو این چرخه را تقویت میکنند، میتواند گامی مؤثر در پرورش نسلی با اعتمادبهنفس، خودباوری و ارزیابی واقعبینانه از خود و جامعه باشد.
منابع
۱. بندورا، آلبرت. (۱۹۷۷). خودکارآمدی در جهت نظریهای یکپارچه برای تغییر رفتار (Self-Efficacy: Toward a Unifying Theory of Behavioral Change). Psychological Review، جلد ۸۴، شماره ۲، صص. ۱۹۱–۲۱۵.
۲. مرتن، رابرت کینگ. (۱۹۴۸). پیشگویی خودمحققشونده (The Self-Fulfilling Prophecy). The Antioch Review، جلد ۸، شماره ۲، صص. ۱۹۳–۲۱۰.
۳. سازمان جهانی بهداشت. (۱۹۹۷). آموزش مهارتهای زندگی برای کودکان و نوجوانان در مدارس (Life Skills Education for Children and Adolescents in Schools).