
با شروع هر بحران بزرگی، نگاهها به سوی دانشگاهها خواهد رفت و انتظارات از این مکان فرهنگی افزایش مییابد؛ چرا که دانشگاه یکی از مراکز اصلی تولید علم، تربیت نیروی متخصص و رشد یک کشور است.
با آغاز جنگ و به خطر افتادن امنیت مردم در حوزههای مختلف، فقط ناوها، جنگندهها و موشکها نیستند که در سرنوشت جنگ نقش دارند، بلکه دانش و توان علمی استادان و دانشجوها، همچون یکی از بالهای هواپیما برای پرواز بر قله پیروزی، لازم است و نیروهای نظامی با تکیه بر علم این افراد میتوانند بر دشمن غلبه کنند.
اگر قدرت نظامی از ارکان دفاع ملی است، توان علمی نیز در شناخت تهدیدها، حل مسائل و حفظ امکان پیشرفت کشور نقشی اساسی دارد.
اهمیت دانشگاه در جنگ زمانی روشن میشود که هم باید به نیازهای فوری کشور پاسخ دهد و هم چیزی را حفظ کند که برای آینده کشور ضروری است؛ یعنی توانایی تولید علم و دانش.
هر بحرانی، مثل جنگ، نیاز به راهحل برای غلبه بر آن دارد و این راهحلها از دل مطالعات و تحقیقات میدانی و کتابخانهای حاصل میشوند.
دانشگاه باید بتواند در شرایط بحرانی، سه وظیفه اصلی خود را بهطور دقیق و متعادل پیش ببرد، بهگونهای که رشد و پیشرفت مختل نشود.
استمرار آموزش، حل مسائل فوری کشور و حفظ ظرفیت علمی برای دوران پس از جنگ، از جمله وظایفی هستند که دانشگاه را به نهادی پراهمیت تبدیل میکنند.
دانشگاه نه باید به نهادی صرفاً آموزشی تقلیل یابد و نه تمام مأموریت علمی خود را به نیازهای کوتاهمدت جنگ محدود کند. دانشگاه باید بتواند با برنامههای دقیق و منظم از سد این موانع عبور کند.
در جنگهای گذشته، علوم فنی و مهندسی، پزشکی و نظامی اهمیت ویژهای پیدا میکردند، اما امروزه علاوه بر اینها، دانشهایی چون هوش مصنوعی و امنیت سایبری نقش تأثیرگذاری بر روند جنگ و حتی بعد از جنگ دارند و دانشگاه باید بهطور تخصصی روی این موضوعات کار کند.
الف) هوش مصنوعی
با پیشرفت علم و فناوری، هوش مصنوعی به ابزاری برای تحلیل دادهها، پردازش اطلاعات، تولید تصاویر و ویدئو، نگارش متون و کمک به حل مسائل پیچیده تبدیل شده است. اهمیت این فناوری زمانی بیشتر آشکار میشود که کاربرد آن از عرصههای علمی و اقتصادی فراتر میرود و به مسائل امنیتی و نظامی میرسد.
برای نمونه، در جریان حملات نظامی آمریکا و رژیم صهیونیستی به ایران در جنگهای دوازدهروزه و چهلروزه، بر اساس گزارشی از واشینگتنپست در مارس ۲۰۲۶، ارتش آمریکا از سامانههای مبتنی بر هوش مصنوعی برای پردازش حجم گستردهای از دادههای اطلاعاتی و کمک به شناسایی و اولویتبندی اهداف نظامی در جنگ با ایران استفاده کرده است.
این تجربه نشان میدهد که هوش مصنوعی به یکی از فناوریهای مؤثر در تحولات نظامی معاصر تبدیل شده است.
رهبر شهید بارها درباره اهمیت هوش مصنوعی صحبتهایی داشتند و نکات مهمی را فرمودند؛ از جمله اینکه در دیدار با اعضای هیئت دولت در ۶ شهریور ۱۴۰۳ تأکید کردند که صرف بهرهبرداری از هوش مصنوعی کافی نیست و کشور باید بر لایههای عمیق و زیرساختی این فناوری مسلط شود.
همچنین، رهبر شهید در یکی دیگر از جلسات، در ۱۱ مهر ۱۴۰۳، بر ضرورت ورود نخبگان به عرصه هوش مصنوعی تأکید کردند. این نگاه، وظیفه دانشگاه را فراتر از آموزش ابزارهای موجود میبرد و ضرورت تربیت متخصص، پژوهش بنیادی و توسعه فناوری را برجسته میکند.
ب) امنیت سایبری
برای شناخت اهمیت امنیت سایبری، ابتدا باید تعریف روشنی از آن ارائه کنیم. در واقع، امنیت سایبری فقط هککردن نیست، بلکه دانشِ شناخت، محافظت، شناسایی حمله و حفظ کارکرد سیستمهای دیجیتال است.
امروزه بانکها، بیمارستانها، دانشگاهها، شبکه برق، ارتباطات، سامانههای دولتی، شرکتها و حتی بخشهای زیادی از توان دفاعی کشور به رایانه و شبکه وابستهاند. بنابراین، نفوذ به یک سامانه ممکن است فقط مشکل یک کامپیوتر نباشد؛ گاهی میتواند به اختلال در یک خدمت عمومی یا خسارت اقتصادی و اطلاعاتی گسترده منجر شود.
در شرایط جنگی، سادهانگارانه است که میدان نبرد را صرفاً به پدافندها، موشکها و جنگندهها محدود کنیم.
در کنار عملیات نظامی، فعالیتهای سایبری و اطلاعاتی نیز در جمعآوری اطلاعات، حفاظت از دادهها، شناسایی تهدیدها و مختلکردن سامانههای ارتباطی و اطلاعاتی نقش اساسی دارند. ازاینرو، توان متخصصان امنیت سایبری و میزان آمادگی زیرساختهای دیجیتال میتواند بر توان دفاعی کشورها و استمرار فعالیتهای حیاتی آنها تأثیر بگذارد.
دانشگاهها باید با تربیت متخصصان امنیت سایبری، انجام پژوهشهای تخصصی و توسعه فناوریهای بومی، کشور را برای مقابله با تهدیدهای دیجیتال آماده کنند.
همچنین، باید با همکاری نهادهای مرتبط، راهکارهایی برای محافظت از اطلاعات، شبکههای ارتباطی و زیرساختهای حیاتی ارائه دهند تا کشور در این عرصه صرفاً مصرفکننده فناوریهای دیگران نباشد، بلکه توانایی شناخت، توسعه و دفاع مستقل را نیز به دست آورد.
نتیجهگیری
در نهایت، جنگ فقط میدان نبرد نظامی نیست و علم و فناوری نیز نقش مهمی در سرنوشت کشورها دارند. هوش مصنوعی و امنیت سایبری از جمله حوزههایی هستند که دانشگاهها باید بهطور تخصصی روی آنها کار کنند تا کشور بتواند در برابر تهدیدهای جدید آمادگی بیشتری داشته باشد. دانشگاه نباید فقط به نیازهای امروز پاسخ دهد، بلکه باید با تربیت نیروی متخصص و توسعه دانش بومی، زمینه پیشرفت کشور پس از جنگ را نیز فراهم کند؛ چرا که پیروزی در جنگ پایان کار نیست، بلکه ساختن آیندهای قدرتمندتر اهمیت بیشتری دارد.
منابع
۱. خامنهای، سیدعلی. (۱۴۰۳، ۶ شهریور). «بیانات در نخستین دیدار هیئت دولت چهاردهم». پایگاه اطلاعرسانی دفتر حفظ و نشر آثار آیتالله خامنهای.
۲. خامنهای، سیدعلی. (۱۴۰۳، ۱۱ مهر). «بیانات در دیدار نخبگان و استعدادهای برتر علمی». پایگاه اطلاعرسانی دفتر حفظ و نشر آثار آیتالله خامنهای.
۳. Copp, T., Dwoskin, E., & Duncan, I. (2026, March 4). “Anthropic’s AI tool Claude central to U.S. campaign in Iran, amid a bitter feud.” The Washington Post.
https://www.washingtonpost.com/technology/2026/03/04/anthropic-ai-iran-campaign/
۴. Pascoe, C., Quinn, S., & Scarfone, K. (2024). The NIST Cybersecurity Framework (CSF) 2.0. National Institute of Standards and Technology.
https://doi.org/10.6028/NIST.CSWP.29
۵. OWASP Foundation. (2025). OWASP Top 10:2025.
https://top10.owasp.org/
۶. UNESCO. (2024, March 11). Analysis of war damage to the Ukrainian science sector and its consequences. تهیهشده به سفارش آکادمی جوانان علوم اوکراین و منتشرشده با همکاری این نهاد.
https://ukraine.un.org/en/262987-analysis-war-damage-ukrainian-science-sector-and-its-consequences