در جنگ‌های امروز، برتری نظامی لزوماً به معنای برتری راهبردی نیست. ممکن است یک قدرت از نظر هواپیما، ناوگان و بودجه نظامی برتری داشته باشد، اما در برابر بازیگری قرار بگیرد که با تکیه بر جغرافیا و آسیب‌پذیری‌های اقتصادی، هزینه ادامه جنگ را برای او افزایش دهد. در چنین شرایطی، مسئله اصلی دیگر فقط میزان خسارت واردشده در میدان نبرد نیست؛ بلکه این است که چه کسی می‌تواند محاسبات طرف مقابل را تغییر دهد و ادامه جنگ را برای او پرهزینه‌تر کند. تحولات اخیر یمن را باید در همین چارچوب و در پیوند با جنگ آمریکا و ایران بررسی کرد.
نقطه آغاز این تحلیل، پیام نخست آیت‌الله سید مجتبی خامنه‌ای است؛ پیامی که در آن، ضمن تأکید بر ادامه استفاده از اهرم تنگه هرمز، از بررسی گشودن «جبهه‌های دیگری که دشمن در آن تجربه ناچیزی دارد و به‌شدت آسیب‌پذیر خواهد بود» سخن گفته شد. اهمیت این عبارت در آن است که جغرافیای تقابل را از میدان مستقیم درگیری فراتر می‌برد. اگر طرف مقابل در یک عرصه از برتری نظامی برخوردار باشد، ایجاد فشار در عرصه‌ای دیگر می‌تواند بخشی از این برتری را خنثی کند. جبهه جدید الزاماً به معنای رویارویی متعارف دیگری نیست؛ ممکن است نقطه‌ای باشد که در آن، آسیب‌پذیری اقتصادی، امنیتی یا سیاسی دشمن بیش از آسیب‌پذیری نظامی اوست.
از این منظر، تحولات یمن اهمیت ویژه‌ای پیدا می‌کند. انصارالله، در کنار پیشروی‌های زمینی و تلاش برای تثبیت مواضع خود در برابر نیروهای مورد حمایت عربستان، با حملات موشکی و پهپادی به اهدافی در خاک عربستان، فشار را از میدان داخلی یمن به عمق راهبردی این کشور منتقل کرده است. حملات به فرودگاه‌ها و تهدید زیرساخت‌های انرژی نشان می‌دهد که عربستان، با وجود برخورداری از توان نظامی و اقتصادی قابل‌توجه، نمی‌تواند تمام پیامدهای جنگ را به جبهه‌های زمینی محدود کند.هرچند که انصارالله توانسته با تکیه بر ایمان ،اتحاد و رصد دقیق اطلاعاتی نیروهای مورد حمایت عربستان را در جنگ های زمینی ،در شهر های مختلف یمن شکست دهد و بتوانند برخی شهر های یمن را به کنترل خود در بیاورند.
اما سوال مهم این است: آیا می‌توان یمن را یکی از مصادیق جبهه‌های مورد اشاره رهبر معظم دانست؟ این برداشت از نظر راهبردی قابل بررسی است. در پیام یادشده، از نقش یمن نیز قدردانی شده و هم‌زمان، بر استفاده از اهرم هرمز و امکان فعال‌شدن جبهه‌های دیگر تأکید شده است. این هم‌نشینی، فرضیه ارتباط تحولات یمن با راهبرد گسترده‌تر فشار بر آمریکا را معنادار می‌کند،هرچند به‌تنهایی ثابت نمی‌کند که عملیات کنونی انصارالله مستقیماً بر اساس همان بند طراحی یا فرماندهی شده است . اهمیت تحلیل دقیقاً در بررسی همین پیوند احتمالی است: چگونه می‌توان بدون گسترش متناسب جنگ در همه جبهه‌ها، هزینه‌های آن را به عرصه‌هایی منتقل کرد که طرف مقابل در آن‌ها آسیب‌پذیری بیشتری دارد؟
پاسخ را باید در پیوند هرمز و باب‌المندب جست‌وجو کرد. تنگه هرمز مسیر حیاتی انتقال نفت و گاز از خلیج فارس است و باب‌المندب، دریای سرخ را به خلیج عدن و مسیر کانال سوئز متصل می‌کند. اختلال در هرمز، عرضه انرژی را با خطر مواجه می‌کند؛ ناامنی در باب‌المندب نیز می‌تواند مسیرهای صادراتی، حمل‌ونقل دریایی و هزینه بیمه کشتی‌ها را تحت فشار قرار دهد. هم‌زمانی بحران در این دو گلوگاه، صرفاً دو مسئله محلی ایجاد نمی‌کند؛ بلکه به بازار جهانی علامت می‌دهد که امنیت انتقال انرژی در چند نقطه حیاتی به خطر افتاده است. در چنین وضعیتی، حتی پیش از اثبات کاهش پایدار تولید نفت، افزایش ریسک عرضه می‌تواند قیمت‌ها را بالا ببرد. رسیدن نفت برنت به محدوده ۱۰۷ دلار را نیز باید در بستر همین نگرانی‌ها و مجموعه عوامل مؤثر بر بازار ارزیابی کرد، نه صرفاً نتیجه یک حمله یا یک جبهه.
در این چارچوب، هدف نهایی فشار فقط عربستان نیست. ریاض به دلیل نقش مهم خود در تولید و صادرات نفت، حلقه‌ای حساس در زنجیره انرژی جهانی است؛ تهدید فرودگاه‌ها و تأسیسات انرژی، هزینه حفاظت از زیرساخت‌ها را بالا می‌برد و می‌تواند بر اعتماد اقتصادی و فعالیت‌های بین‌المللی اثر بگذارد. اما پیامد مهم‌تر برای واشنگتن، انتقال بخشی از هزینه جنگ به اقتصاد و سیاست داخلی آمریکاست. افزایش قیمت سوخت و حمل‌ونقل مستقیماً یا غیرمستقیم بر هزینه زندگی مردم آمریکا اثر می‌گذارد و نارضایتی اقتصادی را تشدید می‌کند. با نزدیک‌شدن انتخابات میان‌دوره‌ای، دولت آمریکا ناچار است پیامدهای جنگ را در کنار مطالبات معیشتی رأی‌دهندگان مدیریت کند. از این منظر، بحران انرژی می‌تواند به اهرمی برای افزایش هزینه سیاسی ادامه جنگ تبدیل شود، هرچند نباید بدون شواهد مستقیم ادعا کرد که تأثیرگذاری بر انتخابات، هدف قطعی تصمیم‌گیرندگان یمن بوده است اما با بررسی دقیق سوالی مطرح میشود که چرا جنگ بین عربستان و یمن در این برهه حساس و با نزدیک شدن انتخابات کنگره آمریکا شروع شده ودر ادامه ی سوال ،مطرح می شود که چرا انصارالله بر روی شریان های انرژی مترکز شده ؟
وقتی که پازل ها را کنار هم میچینیم به این نتیجه میرسیم که یکی از جبهه های جدیدی که رهبر انقلاب به آن اشاره نمودند: تمرکز بر روی انرژی جهان بوده اما نه از طریق ایران و تنگه هرمز بلکه از طریق ضربه زدن به غول انرژی دنیا یعنی عربستان از طریق انصارالله
بنابراین، پیوند میان جنگ ایران و آمریکا، فشار در تنگه هرمز و تحولات یمن را باید فراتر از مجموعه‌ای از درگیری‌های جداگانه دید. منطق بازدارندگی نامتقارن بر این فرض استوار است که آسیب‌پذیری‌های طرف مقابل، اگر در زمان و مکان حساس آشکار شوند، می‌توانند بر محاسبات او اثر بگذارند. بااین‌حال، موفقیت چنین رویکردی فقط با تعداد حملات، تصرف مناطق یا افزایش مقطعی قیمت نفت سنجیده نمی‌شود،بلکه معیار اصلی، تغییر پایدار در رفتار طرف مقابل و توان مدیریت هزینه‌های بلندمدت است. در نهایت، پرسش محوری پیام رهبر همین‌جا معنا پیدا می‌کند: آیا گسترش فشار به عرصه‌هایی که دشمن در آن‌ها آسیب‌پذیرتر است، می‌تواند معادله جنگ را تغییر دهد؟ یمن یکی از مهم‌ترین عرصه‌هایی است که پاسخ این پرسش در آن آزموده میشود؛ عرصه‌ای که نتیجه آن نه‌تنها بر موازنه قدرت منطقه‌ای، بلکه بر امنیت انرژی و هزینه سیاسی جنگ در سطح جهانی اثر خواهد گذاشت.
اگر بخش نخست این یادداشت به معنای راهبردی گشوده‌شدن جبهه‌های جدید اختصاص داشت، اکنون پرسش اصلی این است که پیامدهای این جبهه‌ها چگونه می‌تواند به تغییر محاسبات آمریکا و عربستان منجر شود. در این مرحله، مسئله فقط توان واردکردن خسارت نیست؛ مسئله این است که کدام طرف می‌تواند فشارهای اقتصادی و سیاسی را برای مدت طولانی‌تری تحمل کند و کدام طرف زودتر ناچار میشود در محاسبات خود تجدیدنظر کند.
تنگه هرمز در این معادله جایگاهی محوری دارد. اختلال شدید در عبور نفتکش‌ها و کشتی‌های تجاری، همراه با حملات به شناورها، جریان عادی انتقال انرژی را مختل کرده و نگرانی درباره عرضه جهانی نفت و سوخت را افزایش داده است. پیامد چنین وضعیتی به بازار نفت محدود نمی‌ماند؛ هزینه حمل‌ونقل، تولید صنعتی، بیمه های مختلف نفتکش ها،توزیع کالا و در نهایت قیمت بسیاری از محصولات نیز می‌تواند تحت تأثیر قرار گیرد. به همین دلیل، بحران انرژی به مسئله‌ای فراتر از اختلاف نظامی تهران و واشنگتن تبدیل شده است: هرچه اختلال در عرضه و حمل‌ونقل طولانی‌تر شود، دامنه فشار اقتصادی بر مصرف‌کنندگان و دولت‌ها نیز گسترده‌تر خواهد شد.
در چنین شرایطی، دولت آمریکا با مسئله‌ای دوگانه مواجه است. از یک سو، باید اهداف خود در جنگ با ایران را دنبال کند و از سوی دیگر، ناچار است پیامدهای اقتصادی جنگ را در داخل کشور و حتی فراتر از آن مدیریت کند. افزایش قیمت سوخت و بالا رفتن هزینه زندگی، در آستانه انتخابات میان‌دوره‌ای کنگره، اهمیت سیاسی بیشتری پیدا می‌کند. نارضایتی از وضعیت اقتصادی و مخالفت بخشی از افکار عمومی با جنگ، به این معنا نیست که انتخابات به‌تنهایی مسیر سیاست خارجی آمریکا را تعیین می‌کند، اما می‌تواند هزینه ادامه جنگ را افزایش دهد و دامنه انتخاب‌های سیاسی دولت را محدودتر سازد. بنابراین، فشار بر بازار انرژی ممکن است به‌طور غیرمستقیم به فشار بر تصمیم‌گیری در واشنگتن تبدیل شود.
اقدام آمریکا و دیگر کشورهای صنعتی برای آزادسازی ذخایر راهبردی نفت را نیز باید در همین چارچوب تحلیل کرد. این ذخایر برای مواجهه با اختلال‌های عرضه طراحی شده‌اند و ورود نفت ذخیره‌شده به بازار می‌تواند بخشی از کمبود کوتاه‌مدت را جبران کند. بااین‌حال، ذخایر راهبردی جایگزین دائمی تولید و انتقال عادی انرژی نیستند. آزادسازی ذخایر، به‌ویژه هنگامی که اختلال در مسیرهای دریایی ادامه دارد، بیشتر نقش ضربه‌گیر را ایفا می‌کند: می‌تواند فشار را تعدیل کند، اما لزوماً منشأ بحران را از میان نمی‌برد. هرچه بحران طولانی‌تر شود، مسئله تأمین دوباره ذخایر و حفظ ظرفیت مقابله با شوک‌های بعدی نیز اهمیت بیشتری پیدا می‌کند.
در این میان، جبهه یمن می‌تواند بر محاسبات عربستان و آمریکا اثر مضاعف بگذارد. انصارالله تنها یک نیروی درگیر در جنگ داخلی نیست؛ پیشروی‌های زمینی آن و توانایی‌اش برای تهدید اهدافی در عمق خاک عربستان، این کشور را با مسئله‌ای هم‌زمان در دو سطح مواجه کرده است: 1_حفظ مواضع نیروهای متحد خود در یمن 2_ حفاظت از زیرساخت‌ها و مسیرهای حیاتی در داخل عربستان. اگر ریاض نتواند دستاوردهای انصارالله را به‌طور مؤثر مهار کند، هزینه نظامی و امنیتی ادامه درگیری افزایش می‌یابد. در مقابل، اگر نیروهای مورد حمایت عربستان بتوانند پیشروی‌های اخیر را متوقف یا معکوس کنند، بخشی از فشار بر ریاض کاهش خواهد یافت. ازاین‌رو، تحولات زمینی یمن یکی از متغیرهای تعیین‌کننده این معادله است، نه نتیجه‌ای که از پیش مشخص شده باشد.
همین‌جا ارتباط این تحولات با پیام نخست رهبر روشن‌تر میشود. اگر منظور از جبهه‌های جدید، انتقال بخشی از فشار جنگ به حوزه‌هایی باشد که طرف مقابل در آن‌ها آسیب‌پذیری بیشتری دارد، یمن و باب‌المندب می‌توانند در کنار هرمز اهمیت پیدا کنند. در این برداشت، فشار از یک مسیر واحد اعمال نمی‌شود،اختلال در جریان انرژی، افزایش هزینه حفاظت از زیرساخت‌ها و گسترش نااطمینانی اقتصادی می‌توانند هم‌زمان بر محاسبات طرف مقابل اثر بگذارند. بااین‌حال، اثرگذاری این فشارها به میزان هماهنگی تحولات، دوام آن‌ها و واکنش آمریکا، عربستان و دیگر بازیگران بستگی دارد؛ نه صرفاً به هم‌زمانی چند رویداد.
متغیر تعیین‌کننده دیگر، تاب‌آوری داخلی ایران است. فشار اقتصادی زمانی می‌تواند به اهرم سیاسی تبدیل شود که تصمیم‌گیرندگان بتوانند هزینه‌های آن را مدیریت کنند و جامعه نیز از حداقلی از ثبات معیشتی برخوردار باشد. تاب‌آوری مردم را نباید به معنای نادیده‌گرفتن دشواری‌های زندگی یا بی‌اهمیت‌بودن آثار جنگ دانست. در کنار آن، انسجام تصمیم‌گیری و پرهیز از پیام‌های متناقض نیز بر برداشت طرف مقابل از اراده و ظرفیت ایران اثر می‌گذارد. بااین‌حال، قاطعیت سیاسی زمانی اعتبار بیشتری دارد که با ارزیابی واقع‌بینانه از هزینه‌ها، اهداف روشن و امکان مدیریت پیامدهای بلندمدت همراه باشد.
در نهایت، اگر ایران بتواند فشار اقتصادی و سیاسی جنگ را مدیریت کند، اگر اختلال در بازار انرژی به عاملی پایدار در محاسبات واشنگتن تبدیل شود و اگر انصارالله نیز دستاوردهای میدانی خود را حفظ کند، امکان تغییر موازنه به سود تهران و نیروهای همسو با آن افزایش خواهد یافت. گسترش کنترل انصارالله بر بخش‌های بیشتری از یمن می‌تواند موقعیت آن را تقویت کند، اما کنترل کامل کشور هدفی بسیار دشوار و مناقشه‌برانگیز است و ممکن است واکنش نظامی گسترده‌تری را نیز در پی داشته باشد. ازاین‌رو، نتیجه را نمی‌توان تنها با پیشروی سرزمینی سنجید.
اکنون توپ تا حدی در زمین واشنگتن و ریاض است؛ اما این به معنای پایان گزینه‌های آن‌ها نیست. آمریکا می‌تواند برای کاهش فشار اقتصادی، حفاظت از کشتیرانی و تغییر مسیر مذاکرات تلاش کند و عربستان نیز می‌تواند حمایت نظامی از متحدان خود را افزایش دهد. پرسش اصلی این است که آیا این اقدامات برای بازگرداندن وضعیت به شرایط پیشین کافی خواهد بود یا هزینه‌های انباشته‌شده جنگ، طرف‌ها را به پذیرش ترتیباتی تازه سوق خواهد داد. در نهایت، معنای راهبردی جبهه‌های جدید در همین نقطه آشکار میشود: نه صرفاً در توانایی گشودن جبهه‌ای دیگر، بلکه در توانایی تبدیل فشار نظامی و اقتصادی به تغییری پایدار در محاسبات سیاسی طرف مقابل.
