
وقتی رفاه همگانی قربانی شد: چه بر سر دموکراسی لیبرال آمد؟
به نظر میرسه که فقط ما جوونهای ایرانی دغدغه های اقتصادی و رشد و شکوفایی داریم و بقیه جاهای دنیا، اوضاع همه خیلی گل و بلبل هست و همه جوره راضی اند. همه در خوشی و راحتی و نعمت و پول غوطه ور هستند. ولی واقعا این طور نیست و شاهد اون؛ خروجی های علمی و تحلیل های دقیقی هست که دانشمندان علوم اقتصادی، سیاسی و اجتماعی دارن بیرون می دن. حالا این کتاب و این متن به همین موضوع می پردازه و نشون می ده که نه، ما تنها از این سیستم برساخته تاریخ و قدرت در دنیا آسیب نخوردیم و کلا فضا بسیار کلان تر هست. این متن بسیار برای همه ما روشنگر هست.
دارون عجماوغلو، اقتصاددان و برنده جایزه نوبل اقتصاد ۲۰۲۴، در کتاب خود با عنوان «چه بر سر دموکراسی لیبرال آمد؟ بازسازی سیاست رفاه مشترک» دست روی یکی از حیاتیترین پرسشهای جهان امروز گذاشته است. چگونه نظمی سیاسی که پس از پایان جنگ سرد الگوی پیروز جهان شناخته میشد، تنها در چند دهه دچار فرسایش، بیاعتمادی عمومی و شکافهای عمیق اجتماعی شد؟
پاسخ عجماوغلو برخلاف تحلیلهای رایج، متوجه دشمنان بیرونی یا صرفاً ظهور پوپولیسم نیست؛ بلکه ریشه این بحران را در تحولات درونی خود دموکراسیهای لیبرال میداند. دموکراسی لیبرال در قرن بیستم زمانی در اوج شکوفایی بود که توانست سه وعده اصلی را همزمان محقق کند: حکومت دموکراتیک، آزادیهای فردی و رفاه مشترک. در آن دوران، رشد اقتصادی و تولید صنعتی باعث افزایش دستمزدها برای همه اقشار جامعه، بهویژه کارگران بدون مدرک دانشگاهی میشد و حس همبستگی اجتماعی قوی ایجاد میکرد.
اما با ظهور اقتصاد پساصنعتی، جهانیشدن و توسعه شتابان اتوماسیون دیجیتال، این پیوند تاریخی گسست. بار اصلی اتوماسیون و حذف مشاغل بر دوش طبقه کارگر افتاد، در حالی که فناوریهای رایانهای درآمد و قدرت نخبگان تحصیلکرده را بهشدت افزایش داد. این تحول نهتنها نابرابری اقتصادی را تعمیق کرد، بلکه به جدایی جغرافیایی و اجتماعی نخبگان از طبقه کارگر انجامید. نخبگان تحصیلکرده با به دست گرفتن قدرت سیاسی و رسانهای، بهجای توجه به دغدغههای معیشتی و مادی جامعه، ارزشهای فرهنگی و مهندسی اجتماعی خود را از بالا تحمیل کردند و بخش بزرگی از شهروندان را از بدنه سیاست دموکراتیک دلزده ساختند.
عجماوغلو تاکید میکند که فناوری نیرویی خنثی و بیطرف نیست و مسیر آن توسط تصمیمهای سیاسی و شرکتی تعیین میشود. تمرکز قدرت در دست غولهای فناوری و الگوریتمهای شبکههای اجتماعی، افکار عمومی را قطبی کرده و انسجام جامعه را نشانه گرفته است.
راهکار عجماوغلو برای عبور از این بنبست، نه کنار گذاشتن آزادی، بلکه احیای الگویی تحت عنوان «لیبرالیسم طبقه کارگر» است. او تاکید میکند که برای نجات دموکراسی باید سمتوسوی نوآوری را تغییر داد و به سمت «هوش مصنوعی حامی کارگر» حرکت کرد؛ یعنی توسعه فناوریهایی که بهجای جایگزینی کامل انسان، مهارت و کرامت نیروی کار را ارتقا دهند. همچنین باید قدرت تصمیمگیری به جوامع محلی بازگردد و عملکرد الگوریتمها تنظیمگری شود.
پیام اصلی کتاب روشن است: یک نظام سیاسی تا زمانی که نتواند ثمرات رشد را بهطور عادلانه میان همه شهروندان توزیع کند، نمیتواند از آزادیهای خود دفاع کند؛ چرا که دموکراسی بدون رفاه مشترک دوام نخواهد آورد.
ساختار محتوایی کتاب حول چهار بخش و محور اصلی تنظیم شده است:
ریشههای بحران دموکراسی: بررسی فرسایش دموکراسی لیبرال، گذار به اقتصاد پساصنعتی و شکلگیری شکاف میان نخبگان تحصیلکرده و طبقه کارگر.
فناوری و اتوماسیون: تحلیل اثرات منفی اتوماسیون بر دستمزد کارگران و لزوم هدایت فناوری به سمت «هوش مصنوعی حامی کارگر».
نقد فلسفی لیبرالیسم نخبگانی: نقد نظریههای سنتی قرارداد اجتماعی (مانند روسو و رولز) و مهندسی اجتماعی از بالا به پایین.
راهکار بازسازی («لیبرالیسم طبقه کارگر»): احیای رفاه مشترک، تقویت نهادها و مجامع تصمیمگیری محلی، و بازگرداندن کرامت و قدرت اقتصادی به نیروی کار
بسیاری از اقتصاددانان نوبل، فیلسوفان و اندیشمندان برجسته از کتاب استقبال کرده و آن را تحسین کردهاند:
توما پیکتی (Thomas Piketty - اقتصاددان و نویسنده سرمایه در قرن ۲۱): آن را دفاعی قوی برای بازسازی «لیبرالیسم طبقه کارگر» به سبک روزولت دانسته و خواندن آن را برای همه ضروری میداند.
استر دوفلو (Esther Duflo - برنده نوبل اقتصاد ۲۰۱۹): تأکید میکند کتاب بهزیبایی نشان میدهد مسیر فناوری سرنوشت محتوم نیست، بلکه انتخابی اخلاقی و سیاسی است که باید نخبگان فناوری را مجبور کرد آن را در خدمت توانمندسازی کارگران قرار دهند.
سایمون جانسون و جیمز رابینسون (همکاران عجماوغلو و برندگان نوبل ۲۰۲۴): جانسون کتاب را راهنمایی دقیق برای فهم دلایل بحران دموکراسی آمریکا میداند و رابینسون آن را یک «تغییر پارادایم بزرگ» در توجه به مبانی فکری و فلسفی نهادها توصیف میکند.
آنگوس دیتون و یوئل موکیر (برندگان نوبل اقتصاد): دیتون کتاب را اثری الهامبخش برای نجات لیبرالیسم میداند و موکیر آن را تحلیلی عمیق و ضروری برای هر کسی که نگران سیاست، قدرت و پوپولیسم در قرن ۲۱ است میخواند.
مایکل سندل (Michael Sandel - فیلسوف برجسته): او عجماوغلو را از خلاقترین اقتصاددانان عصر میداند و فراخوان کتاب برای بازگرداندن لیبرالیسم از تکنوکراسی به سمت همبستگی، رفاه مشترک و اراده شهروندان در هدایت فناوری را تمجید میکند.
استیون لویت (Steven Levitt - نویسنده فریكونومیکس): کتاب را یک «شاهکار» (tour de force) میداند که توانسته پیچیدهترین مسائل را به شفافترین شکل تحلیل کند.
فیلیپ پتیت (Philip Pettit - فیلسوف دانشگاه پرینستون): کتاب را تحلیلی فوقالعاده خوانده و میگوید: «این کتاب، شاید مهمترین کتاب عصر ما باشد».
استیون پینکر (Steven Pinker - روانشناس و نویسنده هاروارد): آن را طرحی شفاف، محکم و ظریف برای لیبرالدموکراسی قرن بیستویکم میداند.
مصاحبه اخیر وی را بشنوید
نظر خود را بی پروا بنویسید ...