تعریف فشرده
در هر اثر روایی، مخاطب باید همزمان دو کار انجام دهد:
در جهان اثر حرکت کند: فضا را ببیند، صداها را بشنود، بدنها و اشیا را حس کند، بفهمد شخصیتها کجا هستند و چه میکنند.
روایت را حل کند: انگیزهها، تناقضها، رازها، پرشهای زمانی، نشانهها و پیامدهای تصمیمها را کنار هم بگذارد.
اگر همهچیز بیش از حد روشن و مستقیم باشد، مخاطب فقط مصرف میکند؛ درگیر نمیشود.
اگر همهچیز بیش از حد مبهم، گسسته و پیچیده باشد، مخاطب انرژیاش را بهجای تجربهٔ اثر صرف رمزگشایی میکند و از آن بیرون میافتد.
پس مسئله این نیست که اثر «ساده» یا «پیچیده» باشد؛ مسئله این است که پیچیدگی در کجا و با چه شدتی توزیع شود.
۱. دو نوع بار شناختی در روایت
الف) بار شناختی حسی و فضایی
این بار به پرسشهای ابتدایی مربوط است:
کجا هستیم؟
چه کسی در صحنه است؟
چه چیزی دیده، شنیده یا لمس میشود؟
وضعیت بدنی و عاطفی شخصیت چیست؟
رابطهٔ اشیا و بدنها با محیط چگونه است؟
این لایه باید معمولاً روان و پایدار باشد. مخاطب نباید برای فهمیدن اینکه یک شخصیت در آشپزخانه است یا ایستگاه قطار، بخش عمدهای از ظرفیت ذهنی خود را خرج کند؛ مگر اینکه خودِ گمگشتگی موضوع اثر باشد.
مثال رمان: «صد سال تنهایی» ـ گابریل گارسیا مارکز
در این رمان، جهان از نظر تاریخی و منطقی پیچیده است؛ نسلها تکرار میشوند، نامها بازمیگردند و زمان حالتی چرخهای پیدا میکند. اما جزئیات حسی اغلب بسیار ملموساند: باران، گرما، خانه، حشرات، غذا، اتاقها، بدنها و اشیای روزمره.
مارکز اجازه میدهد مخاطب در سطح حسی در ماکوندو ساکن شود، حتی وقتی در سطح تاریخی و اسطورهای دچار سردرگمی میشود. بنابراین اصطکاک اصلی به «معنای زمان و تکرار تاریخ» منتقل میشود، نه به تشخیص ابتدایی محیط.
مثال فیلم: «درخت زندگی» ـ ترنس مالیک
فیلم از نظر روایت خطی دشوار است: خاطرات، کیهان، کودکی، فقدان و بزرگسالی در هم میروند. اما کیفیت تصویری و حسی آن بسیار قدرتمند و پیوسته است:
نور از میان برگها
حرکت بدن کودک
آب
صداهای محیط
معماری خانه
باد و آسمان
مخاطب شاید دقیقاً نداند «اکنون» کجای خط زمانی قرار دارد، اما در سطح تصویری و عاطفی بیپناه نیست. فیلم اصطکاک را در خط زمانی ایجاد میکند، نه در مادهٔ حسی تصویر.
ب) بار شناختی انگیزشی و زمانی
این بار به پرسشهای پیچیدهتر مربوط است:
ادامه در.....
https://sr1000.blogix.ir/post/168/