با توجه به تجارت بینالملل و نیاز به استفاده از استانداردهایی که مورد قبول کشورها باشد، مؤسسه بینالمللی ISO با همکاری مؤسسه IEC با تشکیل گروههای اشتراکی (JTC1) اقدام به تدوین استانداردهای بینالمللی برای تولید و مستندسازی محصولات نرمافزاری نمودند. استاندارد ISO/IEC 12207 که در سال 1995 ارائه شد توصیههایی برای کل چرخه ساخت و حیات یک محصول نرمافزاری پیشنهاد کرده است. پس از آن انجمن IEEE که مهمترین انجمن حرفهای بینالمللی در تدوین استانداردهای مهندسی نرمافزار است به کمک مؤسسه EIA اقدام به بومیسازی استاندارد 12207 در جامعه امریکا نمود و نسخه بومی شده و بهتر توصیف شده آن تحت عنوان IEEE/EIA 12207 را ارائه نمود. نهایتاً DOD امریکا که چهار دهه است استانداردهای متعددی را برای تولید و مستندسازی محصولات نرمافزاری ارائه کرده است با پذیرش استاندارد IEEE/EIA 12207 ، استانداردهای قبلی خود یعنی J-STD-016-1995 و MIL-STD-498 را از رده خارج کرد. یادآوری میگردد سایر کشورهای پیشرفته مانند ژاپن، آلمان، انگلستان، کانادا، ... نیز اقدام به بومیسازی استاندارد ISO/IEC 12207 در کشور خود نمودهاند.

مقدمه
پروژه نظاممهندسی و استانداردهای تولید و توسعه نرمافزار (نماتن) – فاز ۲، در ادامه فاز اول این نظام و با هدف تهیه استانداردهای پایهای تولید و توسعه نرمافزار، به سفارش دبیرخانه شورای عالی انفورماتیک کشور، اجرا شده است. موضوع فاز اول نماتن، تدوین استانداردهای ارجاع کار در پروژههای نرمافزاری بود و درنتیجه آن ۶ استاندارد زیر تدوین و ارائه گردیده است:
نرمافزار در مقایسه با سایر مصنوعات تولیدی یک تفاوت مهم و اساسی دارد. مصنوعات (مانند اتومبیل، تلویزیون، یخچال، ...) بر اساس یک مجموعه وظیفهمندی قطعی ساخته میشوند و پس از آن در وظیفهمندیهای مصنوع تغییری ایجاد نمیگردد. البته ممکن است وظیفهمندیهای هر مصنوع، کم یا زیاد شود امّا هرگونه تغییر در وظیفهمندیها منجر به ساخت مدل جدیدی از آن مصنوع میگردد و کسی انتظار ندارد که این وظیفهمندیهای جدید در مدلهای موجود اعمال گردند. امّا نرمافزار پس از تولید اولیه تا پایان عمر در حال تغییر و تحول است و بایستی متناسب با نیازها، سیاستها، و قوانین جدید تغییر یابد. بنابراین بهتر است نرمافزار با یک موجود زنده به جای یک مصنوع مقایسه گردد. بدیهی است نرمافزاری را میتوان به راحتی و به شکل صحیح تغییر داد که راجع به آن به اندازه کافی اطلاعات در دسترس باشد. چنانچه خواستههای اولیه، طراحی، چگونگی پیادهسازی و آزمون نرمافزارها در مراحل ساخت به خوبی مستند شوند در اینصورت اعمال تغییرات در نرمافزارها به راحتی قابل مدیریت و انجام است. بدیهی است که تأثیر تغییرات جدید بایستی در مستندات سیستم اعمال گردد تا مستندات آخرین وضعیت سیستم نرمافزاری را نمایش دهند.
در ادامه این فاز، پروژه فاز ۲ نماتن با هدف تهیه استانداردهای پایهای تولید و توسعه نرمافزار، یعنی استانداردهایی که پس از مرحله ارجاع کار و در مراحل اجرای پروژههای نرمافزاری باید مورداستفاده قرار گیرد، اجرا شده است. فرآوردههای این پروژه، استانداردهای زیر را شامل میگردد:

استانداردهای مهندسی نرمافزار مجموعهای از پروسهها میباشند که تمامی وظایفی که بایستی در چرخه تولید و بکارگیری یک محصول نرمافزاری انجام شود را بیان میکنند. نکته مهم اینست که این پروسهها چگونگی انجام یک وظیفه را بیان نمیکنند بلکه صرفاً مجموعهای از وظایف و فعالیتها را بیان میکنند که بایستی در دورههای زمانی معینی انجام شوند. این رویه در تمامی استانداردهای مهندسی نرمافزار رعایت میشود تا اولاً آنها فراتر از یک متدولوژی عمل کنند و ثانیاً اجازه دهند مهندسین نرمافزار بر حسب نوع محصول نرمافزاری از متدولوژی که چگونگی انجام وظایف را بیان میکند، استفاده کنند. نکته جالب توجه اینست که استانداردهای جهانی حتی از نظر نوع نگرش مهندسی نرمافزار (ساختیافته یا شیگرا) نیز خود را محدود نکردهاند و توصیهها و قوانینی را مطرح کردهاند که در هر دو دیدگاه قابلیت استفاده دارند.
متأسفانه به علت فقدان استاندارد یا لااقل توصیهای واحد برای مستندسازی محصولات نرمافزاری و بیتوجهی سازندگان نرمافزار و کارفرمایان، نرمافزارهای تولید شده در ایران اکثراً فاقد حداقل مستندات لازم هستند. البته فشار کارفرمایان به پیمانکاران برای کاهش هزینه تولید نرمافزار عموماً منجر به حذف و یا کم رنگ شدن بخش مستندات سیستمهای نرمافزاری شده است. یادآوری میگردد بطور متوسط 30% هزینه تولید هر نرمافزار صرف تهیه مستندات آن سیستم میگردد.
در این طرح ملی در نظر است توصیههایی ارائه گردد تا حداقل مستندات لازم برای هر محصول نرمافزاری توسط تولیدکنندگان نرمافزار تهیه گردد. در این گزارش سعی شده است شناختی از استانداردهای اصلی مهندسی نرمافزار با تکیه بر مستندسازی بصورت اجمالی ارائه گردد. در این راستا، استانداردهای مهندسی نرمافزار تدوین شده توسط DOD ، سازمان NASA ، آژانس فضایی اروپا، مؤسسه IEEE ، و مؤسسه ISO/IEC جمعآوری شده که هر یک از آنها بطور خلاصه معرفی میگردد.
با توجه به مطالب ارائه شده در بخش دوم این گزارش، استاندارد ISO/IEC 12207 بعنوان استاندارد مرجع تولید و مستندسازی سیستمهای نرمافزاری انتخاب میگردد. امّا سعی میشود با استفاده از استانداردهای MIL-STD-498 ، J-STD-016-1995 و IEEE/EIA 12207 و الزامات خاص کشور ایران، استاندارد مستندسازی محصولات نرمافزاری ایران تهیه و در گزارش بعدی ارائه گردد.
در ادامه این گزارش، ابتداء اصول و تحولات استانداردهای مهندسی نرمافزار در بخش دوم شرح داده میشود. سپس به ترتیب، استانداردهای DOD ، سازمان NASA ، آژانس فضایی اروپا، مؤسسه ISO/IEC و مؤسسه IEEE هر یک در یک بخش مستقل بطور خلاصه معرفی میگردد. در بخشهای هشتم و نهم گزارش، دو زبان PSL/PSA و UML که به ترتیب زبانهای مدلسازی بر اساس روش ساختیافته و روش شیگراء هستند معرفی میگردد. این زبانها مخصوصاً UML میتوانند تاثیرات خوبی بر استانداردسازی مستندات محصولات نرمافزاری بگذارند. نهایتاً در بخش دهم، ابزارها و محیطهای پشتیبانی تولید نرمافزار و چند نمونه از آنها بصورت اجمالی معرفی میگردد.

در بخش چرخه حیات دو استاندارد دیگر نیز وجود دارند. استاندارد ISO 29110 که راهنمای چرخه حیات نرمافزار و سیستم برای سازمان و یا پروژههای کوچک (حداکثر 25 نفر) بوده و استاندارد ISO 24748-1 که راهنمایی برای مدیریت چرخه حیات سیستم و نرمافزار با فرض استفاده توامان از دو استاندارد ISO/IEC 12207 و ISO/IEC 15288 است.
علاوه بر استانداردهای مذکور که ناظر به کل چرخه حیات است، برای بخشهای مختلف و خاص چرخه حیات نرمافزار و سیستم نیز استانداردهای اختصاصی ارائه شده است:
منابع
https://softwareengineer.blogsky.com/
https://www.jstandardization.ir/
https://www.sqlist.ir/
استاد : دکتر مریم حاجی اسمعیلی
دکترای علوم کامپیوتر از دانشگاه کینگستون لندن
Dr.Maryam Hajiesmaeili
PhD of computer science from Kingston university of London