این مقاله بازنویسی تحلیلی یادداشتی است که در جریان جنگ ایران و اسرائیل در روز 26 خرداد 1405، با هدف نقد بازدارندگی مبتنی بر انباشت موشکهای بالستیک جمهوری اسلامی نوشته شده است. فرضیۀ اصلی آن است که تمرکز نامتوازج.ا. بر موشکهای بالستیک، افزون بر عوامل سیاسی و نظامی، ممکن است تحت تأثیر سه خطای شناختیِ «تثبیت ذهنی»، «سوگیری تأییدی» و «تشدید تعهد به تصمیم پیشین» شکل گرفته و استمرار یافته باشد.
ضربالمثلی معروف میگوید: «شکست یتیم است، اما پیروزی هزار پدر دارد.»1 فضای تبلیغاتی پیرامون عملیاتهای «وعدۀ صادق ۱، ۲ و ۳» یادآور همین ضربالمثل است؛ با این تفاوت که در روایت رسمی، حتی نتایجی که نیازمند ارزیابی انتقادیاند، بهسرعت در قالب پیروزی بازنمایی میشوند. تصاویر شلیک موشکها، گزارشهای اصابت و نمایش قدرت تخریب، چنان برجسته میشوند که گویی نفس شلیک موشک، معادل تحقق اهداف نظامی و راهبردی است.
اما پرسش اصلی این نیست که ایران چند موشک شلیک کرده یا چه تعداد از آنها به اهداف خود رسیدهاند. پرسش بنیادیتر این است: چگونه نظامی که طی چند دهه، موشک بالستیک را به یکی از مهمترین ارکان قدرت بازدارندگی خود تبدیل کرده بود، نتوانست صرف برخورداری از این توان را به تضمینی برای جلوگیری از حملۀ دشمن تبدیل کند؟
برای یافتن پاسخ، باید از میدان جنگ فراتر رفت و به شیوۀ اندیشیدن سیاستگذاران ایرانی بازگشت؛ به فرایندی که در آن، یک تجربۀ تاریخی به باور راهبردی تبدیل شد، شواهد تأییدکنندۀ آن بر شواهد مخالف غلبه یافت و سرمایهگذاریهای گذشته، بازنگری در همان باور را دشوارتر کرد.
این فرایند را میتوان با سه خطای شناختی توضیح داد.
برای درک ریشههای راهبرد موشکی جمهوری اسلامی، باید به تجربۀ جنگ ایران و عراق و سپس جنگ خلیج فارس در سال ۱۹۹۱ بازگشت. ایران در جریان جنگ هشتساله، حملات موشکی عراق و جنگ شهرها را تجربه کرده بود. این تجربه نشان داد که موشکهای بالستیک میتوانند بدون نیاز به برتری هوایی، مراکز جمعیتی و اهدافی در عمق خاک دشمن را تهدید کنند.
چند سال بعد، صدام حسین برای شکستن ائتلاف بینالمللی علیه عراق، اسرائیل را هدف حملات موشکی قرار داد. اسرائیل، با وجود برخورداری از توان نظامی پیشرفته، از پاسخ مستقیم خودداری کرد؛ تصمیمی که با تلاش آمریکا برای حفظ انسجام ائتلاف ارتباط داشت.
این رویداد میتوانست در ذهن سیاستگذاران ایرانی به یک نتیجۀ ظاهراً روشن بینجامد: حتی کشوری که از برتری هوایی برخوردار نیست، میتواند با اتکا به موشکهای بالستیک، دشمنی قدرتمند را تهدید کند و بر محاسبات سیاسی او اثر بگذارد. اما درست در همین نقطه، احتمال وقوع نخستین خطای شناختی مطرح میشود: «تثبیت ذهنی».
تثبیت ذهنی زمانی رخ میدهد که اطلاعات یا تجربیات اولیه، به نقطۀ مرجع تصمیمگیری تبدیل شوند و اطلاعات بعدی نتوانند بهاندازۀ کافی آن مرجع را اصلاح کنند.
مسئله این نبود که تجربۀ سال ۱۹۹۱ بیاهمیت بود؛ مسئله این بود که آیا میشد اعتبار راهبردی آن را برای دهههای بعد نیز ثابت فرض کرد؟ در سالهای بعد، اسرائیل و متحدانش سامانههای دفاع موشکی، توان شناسایی، رهگیری و عملیات هوایی خود را توسعه دادند. در چنین شرایطی، ارزش عملیاتی موشک بالستیک دیگر نمیتوانست صرفاً بر اساس تجربۀ جنگ شهرها یا حملات صدام به اسرائیل ارزیابی شود. اگر تصمیمگیرندگان ایرانی همچنان همان تجربۀ تاریخی را مبنای اصلی محاسبات دفاعی قرار داده باشند، در واقع تحولات جدید را با معیاری قدیمی سنجیدهاند.
در این صورت، موشک بالستیک از یک ابزار نظامی به یک باور تثبیتشده تبدیل شده است؛ باوری که اعتبار آن کمتر از گذشته مورد پرسش قرار میگیرد.
خطای دوم، «سوگیری تأییدی» است؛ یعنی گرایش به انتخاب، تفسیر و برجستهکردن اطلاعاتی که باورهای پیشین را تأیید میکنند و کماهمیتدانستن شواهدی که آنها را به چالش میکشند.
در چند دهۀ گذشته، توسعۀ برنامۀ موشکی ایران با تبلیغات گستردهای همراه بوده است. افزایش برد، دقت، سرعت، قدرت تخریب و ظرفیت تولید، پیوسته بهعنوان نشانههای اقتدار دفاعی معرفی شدهاند. البته این پیشرفتهای فنی را نمیتوان انکار کرد. اما پیشرفت فناوری موشکی و موفقیت راهبرد بازدارندگی، دو مفهوم متفاوتاند. یک موشک ممکن است از نظر فنی موفق باشد، به هدف خود اصابت کند و خسارت وارد سازد؛ اما این موفقیت لزوماً به معنای تحقق هدف سیاسی یا جلوگیری از اقدام نظامی بعدی دشمن نیست. مشکل زمانی آغاز میشود که نظام تصمیمگیری، میان این سطوح تمایز نگذارد.
در عملیاتهای وعدۀ صادق، دستگاه تبلیغاتی جمهوری اسلامی عمدتاً بر توان شلیک، عبور برخی موشکها از سامانههای دفاعی و خسارتهای واردشده تمرکز کرد. اما پرسش مهمتر این بود که این عملیاتها تا چه اندازه توانستند رفتار اسرائیل را تغییر دهند، هزینۀ اقدامات بعدی آن را افزایش دهند یا مانع ادامۀ حملات شوند.
اگر تنها شواهد موفقیت فنی و عملیاتی برجسته شوند و پیامدهای نامطلوب راهبردی در حاشیه قرار گیرند، سوگیری تأییدی بهتدریج جای ارزیابی واقعبینانه را میگیرد. در چنین فضایی، هر موشکی که به هدف میرسد، دلیلی برای اثبات قدرت بازدارندگی معرفی میشود؛ اما هر حملۀ موفق دشمن، بهجای آنکه پرسشی دربارۀ محدودیتهای همان بازدارندگی ایجاد کند، ممکن است صرفاً توجیهی برای شلیک موشکهای بیشتر باشد.
نتیجۀ این فرایند، شکلگیری نوعی چرخۀ خودتأییدکننده است: راهبرد موشکی درست فرض میشود، زیرا موشکها شلیک میشوند؛ و شلیک موشکها نیز درستبودن همان راهبرد را اثبات میکند. در این چرخه، مهمترین پرسش بیپاسخ میماند: اگر هدف اصلی، بازداشتن دشمن از حمله بوده است، چرا برخورداری از چنین توان موشکی نتوانسته است بهتنهایی مانع وقوع حمله شود؟
البته ناکامی در جلوگیری از یک حمله، بهخودیخود ثابت نمیکند که موشکها هیچ اثر بازدارندهای نداشتهاند. ممکن است این توان، بر شدت، گستره یا هزینۀ اقدامات دشمن اثر گذاشته باشد. اما همین احتمال نیز باید بر اساس شواهد ارزیابی شود، نه با تکرار روایتهای تبلیغاتی.
سومین خطای شناختی، «تشدید تعهد به تصمیم پیشین» است. این خطا زمانی رخ میدهد که تصمیمگیرندگان، با وجود افزایش شواهد مربوط به محدودیتها یا ناکامی یک سیاست، همچنان بر ادامۀ آن اصرار کنند؛ زیرا منابع فراوانی برای اجرای آن صرف شده و پذیرش ضرورت تغییر، به معنای زیر سؤال رفتن تصمیمهای گذشته تلقی میشود.
جمهوری اسلامی طی چند دهه، منابع مالی، صنعتی، انسانی و تبلیغاتی قابلتوجهی را صرف توسعۀ توان موشکی کرده است. در این مدت، موشک بالستیک نهفقط به یک ابزار نظامی، بلکه به نماد اقتدار ملی و بخشی از هویت دفاعی حاکمیت تبدیل شده است. در چنین شرایطی، بازنگری در جایگاه موشکها دیگر صرفاً یک تصمیم فنی نیست؛ بلکه میتواند به معنای بازنگری در مجموعهای از انتخابهای سیاسی و نظامی گذشته باشد. هرچه سرمایهگذاری مادی و حیثیتی در یک راهبرد افزایش یابد، احتمال اینکه تصمیمگیرندگان برای توجیه آن بر ادامۀ همان مسیر تأکید کنند، بیشتر میشود.
در اینجا باید میان دو موضوع تفاوت گذاشت: ادامۀ توسعۀ موشکی به دلیل ارزیابی تازه از نیازهای دفاعی، تصمیمی است که میتواند عقلانی باشد؛ اما ادامۀ آن صرفاً برای توجیه هزینهها و تصمیمهای پیشین، مصداق تشدید تعهد است.
پرسش اساسی این است که آیا طی این سالها، جایگاه موشک بالستیک در مجموعۀ توان دفاعی ایران بهطور مستمر و انتقادی ارزیابی شده است؟ آیا منابع اختصاصیافته به این حوزه با نیازهای نیروی هوایی، پدافند هوایی، سامانههای شناسایی، جنگ الکترونیک و دیگر اجزای دفاع ملی مقایسه شدهاند؟ آیا تصمیمگیرندگان امکان تغییر اولویتها را بررسی کردهاند، یا هر محدودیت آشکارشده در عملکرد موشکها، به استدلالی برای افزایش سرمایهگذاری در همان حوزه تبدیل شده است؟ اگر وضعیت دوم بر تصمیمگیری حاکم بوده باشد، با یک خطای شناختی روبهرو هستیم که میتواند پیامدهایی بسیار فراتر از برنامۀ موشکی داشته باشد.
بزرگنمایی تهدید موشکهای بالستیک ایران در فضای رسانهای و سیاسی غرب و اسرائیل، ممکن است در سوقدادن سیاستگذاران ایرانی به تمرکز بیشتر بر این ابزار نقش داشته باشد. بر اساس این فرضیه، برجستهشدن مداوم تهدید موشکی، در کنار تجربیات تاریخی ایران، به تقویت این تصور کمک کرده است که موشک بالستیک مهمترین ابزار مقابله با اسرائیل و جبران ضعف در دیگر حوزههای نظامی است. اگر این فرضیه درست باشد، سه خطای شناختی یادشده میتوانند سازوکار گرفتارشدن سیاستگذاران ایرانی در دام راهبردی را توضیح دهند.
«تثبیت ذهنی» باعث شده است تجربۀ تاریخی موشکباران و جنگ سال ۱۹۹۱ به مرجع پایدار تصمیمگیری تبدیل شود. «سوگیری تأییدی» سبب شده است موفقیتهای فنی و عملیاتی موشکها بیش از محدودیتهای راهبردی آنها مورد توجه قرار گیرند. «تشدید تعهد» نیز میتواند توضیح دهد که چرا سرمایهگذاریهای چند دهۀ گذشته، بهجای آنکه ضرورت بازنگری را افزایش دهند، خود به عاملی برای استمرار همان راهبرد تبدیل شدهاند. این سه خطا، اگر در فرایند تصمیمگیری وجود داشته باشند، یکدیگر را تقویت میکنند. تجربۀ گذشته، باور اولیه را شکل میدهد؛ شواهد انتخابی، آن باور را تأیید میکنند؛ و سرمایهگذاریهای انباشتهشده، تغییر باور را دشوارتر میسازند.
به این ترتیب، حتی بدون آنکه دشمن برنامۀ مشخصی برای فریب طراحی کرده باشد، یک نظام تصمیمگیری ممکن است بهتدریج در دامی گرفتار شود که بخش مهمی از آن را خود ساخته است. البته اثبات نقش عامدانۀ غرب و اسرائیل در ایجاد چنین دامی، به شواهد مستقلی نیاز دارد. اما برای بررسی احتمال وقوع خطای شناختی در سیاستگذاری دفاعی ایران، اثبات چنین قصدی ضروری نیست.
حملات متقابل ایران و اسرائیل، فرصتی برای سنجش این فرضیه فراهم کرد که آیا اتکای گسترده به موشکهای بالستیک توانسته است به بازدارندگی مؤثر بینجامد یا خیر. در اینجا نباید تنها به تعداد موشکهای شلیکشده یا آمار اصابتها تکیه کرد؛ زیرا این آمار در شرایط جنگی محل اختلاف است و بهتنهایی نتیجۀ راهبردی عملیات را مشخص نمیکند. مسئلۀ مهمتر آن است که ایران، با وجود برخورداری از توان موشکی گسترده، همچنان با تهدید حملات دشمن به مراکز و تأسیسات خود روبهرو بوده است. این وضعیت پرسشهایی اساسی را پیش میکشد: پدافند هوایی چه اندازه توانسته است از اهداف حساس محافظت کند؟ نیروی هوایی چه نقشی در دفاع از کشور داشته است؟ توان اطلاعاتی و شناسایی تا چه اندازه برای پیشبینی و خنثیکردن تهدیدها مؤثر بوده است؟ و آیا میان اجزای مختلف قدرت دفاعی ایران، توازن لازم وجود داشته است؟ پاسخ به این پرسشها را نمیتوان با تصاویر شلیک موشک یا اعلام پیروزی جایگزین کرد.
اگر راهبرد دفاعی کشور بهگونهای شکل گرفته باشد که در هنگام بحران، مهمترین ابزار پاسخگویی آن حملات موشکی باشد، باید بررسی کرد که این وضعیت حاصل یک انتخاب سنجیده و متوازن بوده یا نتیجۀ تمرکز طولانیمدت بر یک ابزار خاص. موشک بالستیک میتواند خسارت وارد کند، هزینۀ جنگ را افزایش دهد و در محاسبات دشمن اثر بگذارد. اما هیچیک از این کارکردها به معنای بینیازی از دیگر اجزای قدرت نظامی نیست. خطای راهبردی زمانی رخ میدهد که یک قابلیت مهم، بهاشتباه جایگزین مجموعۀ قابلیتهای ضروری دفاع ملی تلقی شود.
خطرناکترین پیامد خطاهای شناختی، صرفاً اتخاذ یک تصمیم نادرست نیست؛ بلکه از میان رفتن توانایی اصلاح آن تصمیم است. نظام تصمیمگیری زمانی میتواند از تجربیات نظامی بیاموزد که میان موفقیت و شکست تمایز قائل شود، شواهد مخالف را جدی بگیرد و حاضر باشد اعتبار فرضیههای پیشین خود را دوباره بررسی کند. اما اگر تثبیت ذهنی، سوگیری تأییدی و تشدید تعهد بهطور همزمان عمل کنند، حتی شکست نیز ممکن است به عاملی برای تقویت همان باورهای گذشته تبدیل شود.
در چنین شرایطی، سیاستگذار بهجای پرسیدن اینکه «کجای محاسبات ما اشتباه بود؟»، میپرسد: «چگونه میتوانیم با منابع بیشتر، همان مسیر را ادامه دهیم؟» این تفاوت ظاهراً کوچک، مرز میان یادگیری راهبردی و تکرار خطاست. قدرت نظامی فقط به تعداد موشکها، هواپیماها یا سامانههای دفاعی وابسته نیست. کیفیت تصمیمگیری، توانایی تشخیص تغییر شرایط و آمادگی برای اصلاح پیشفرضهای نادرست نیز بخشی از قدرت ملی است. کشوری که نتواند خطاهای خود را شناسایی کند، ممکن است حتی با افزایش توان تسلیحاتی، آسیبپذیرتر شود.
داستان موشکهای بالستیک جمهوری اسلامی را نمیتوان صرفاً داستان پیشرفت یک فناوری نظامی دانست. این داستان، در صورت تأیید فرضیۀ من، نمونۀ روشنی از چگونگی تبدیل خطاهای شناختی به خطاهای راهبردی است. ترکیب این سه خطا ممکن است سیاستگذاران ایرانی را به وضعیتی رسانده باشد که در آن، موشک بالستیک دیگر صرفاً یک ابزار دفاعی نیست، بلکه به معیاری برای سنجش قدرت ملی و درستی سیاستهای گذشته تبدیل شده است. در چنین وضعیتی، بزرگترین خطر نه رهگیری یک موشک توسط دشمن، بلکه ناتوانی تصمیمگیرندگان در تشخیص محدودیتهای راهبردی است که خود ساختهاند.
مسئله این نیست که ایران نباید موشک بالستیک میساخت. مسئله این است که آیا سیاستگذاران ایرانی، در مسیر توسعۀ این توان، میان قدرت موشکی و قدرت دفاعی متوازن، و میان توان پاسخ تلافیجویانه و بازدارندگی مؤثر، تمایز کافی قائل شدهاند؟
اگر پاسخ منفی باشد، آنچه در میدان جنگ آشکار شده، تنها محدودیت یک سلاح نیست؛ بلکه پیامد شیوۀ اندیشیدنی است که طی چند دهه، امکان بازنگری در یکی از مهمترین انتخابهای دفاعی کشور را محدود کرده است.
موشک بالستیک زمانی به دام تبدیل میشود که سیاستگذار، بهجای ارزیابی مداوم کارآمدی آن، به افسانۀ قدرتش ایمان بیاورد. و شاید مهمترین درس این تجربه همین باشد: برای حفظ امنیت ملی، شناخت محدودیتهای قدرت، بهاندازۀ برخورداری از خود قدرت اهمیت دارد.
#موشک_بالستیک #خطاهای_شناختی #تثبیت_ذهنی #سوگیری_تأییدی #تشدید_تعهد #دام_راهبردی #خطای_استراتژیک #بازدارندگی #امنیت_ملی #سیاستگذاری_دفاعی #جمهوری_اسلامی #ایران #اسرائیل #وعده_صادق #جنگ_ایران_و_اسرائیل