اغلب مردم می دانند که علم بر جامعه اثر دارد و این اثرات ممکن است که تا به کجاها کشیده بشود. اما بیشتر مردم نمی دانند همانطور که علم بر جامعه اثر می گذارد، جامعه هم بر علم اثر می گذارد. به همین دلیل شاخه ای از مطالعات علم به بررسی کنش و واکنش متقابل بین نهادهای علمی و جامعه می پردازد. این شاخه از مطالعات علم را جامعه شناسی علم نامیده اند. در متن کوتاه زیر به یکی از تأثیرات اجتماع بر علم و البته نتایج خروجی آن اشاره می کنیم:
در دهه ۱۹۳۰، کشاورزی به نام تروفیم لیسنکو در اتحاد شوروی ادعا کرد که قوانین شناخته‌شده ژنتیک اشتباه هستند. او معتقد بود ویژگی‌هایی که موجودات زنده در طول زندگی خود بر اثر محیط به دست می‌آورند، می‌توانند به نسل بعد منتقل شوند. این دیدگاه با یافته‌های علم ژنتیک سازگار نبود، اما یک مزیت مهم داشت: با ایدئولوژی رسمی حکومت شوروی همخوانی پیدا می‌کرد.
لیسنکو ژنتیک کلاسیک را علم بورژوایی می‌نامید و وعده می‌داد که با روش‌های خود می‌تواند تولید محصولات کشاورزی را به شکل چشمگیری افزایش دهد. حمایت مستقیم ژوزف استالین باعث شد او به قدرتمندترین چهره زیست‌شناسی شوروی تبدیل شود.
در سال ۱۹۴۸، ژنتیک کلاسیک رسماً محکوم شد. آزمایشگاه‌های ژنتیک تعطیل شدند، تدریس این علم در دانشگاه‌ها متوقف گردید و بسیاری از دانشمندان از کار برکنار، زندانی یا سرکوب شدند. نیکلای واویلوف ، یکی از بزرگ‌ترین ژنتیک‌دانان جهان، نیز در زندان جان باخت.
اما طبیعت با رأی سیاسی تغییر نمی‌کند. وعده‌های لیسنکو عملی نشد، کشاورزی شوروی با مشکلات فراوان روبه‌رو شد و زیست‌شناسی این کشور برای سال‌ها از پیشرفت‌های علمی جهان عقب ماند.
پس از مرگ استالین، نفوذ لیسنکو به تدریج کاهش یافت و سرانجام ژنتیک مدرن دوباره جایگاه خود را در شوروی به دست آورد.
داستان لیسنکوئیسم امروز یکی از مهم‌ترین درس‌های تاریخ علم است: نظریه‌های علمی نه با رأی دولت‌ها و نه با ایدئولوژی، بلکه با شواهد، آزمایش و امکان تکرار نتایج پذیرفته یا رد می‌شوند.
#تاریخ_علم
#لیسنکو
#لیسنکوئیسم
#ژنتیک
#شوروی
#استالین
#نیکلای-واویلوف
#علم
#تاریخ
#جامعه شناسی_علم
