شباهتهای ساختاری میان دو پروژۀ تغییر نظم جهانی نباید ما را به این نتیجه برساند که نظم نوین مطلوب هیتلر و امام خامنهای ماهیتی یکسان دارند. در چند نقطۀ اساسی، تفاوت میان آنها بسیار عمیق است.
نخستین و بنیادیترین تفاوت، ایدئولوژی این دو سیاستگذار است.
نظم جدید نازی از جهانبینی نژادی نازیسم جداییپذیر نبود. سلسلهمراتب نژادی، برتری نژادی، استعمار سرزمینهای شرقی، جابهجایی جمعیت و در نهایت سیاستهای کشتار جمعی بخشی از واقعیت عملی این نظم بود.
در اندیشۀ امام خامنهای، تقسیمبندی اصلی نژادی نیست. مفاهیم اصلی او ماهیتی سیاسی و ایدئولوژیک دارند: مستضعف و مستکبر، مقاومت و سلطه، استقلال و وابستگی. بنابراین مبنای مشروعیت نظم مطلوب در این دو دستگاه فکری اساساً متفاوت است.
دومین تفاوت، مسئلۀ سرزمین است.
پروژۀ هیتلر مستقیماً با فتح، اشغال، الحاق و بازسازی سرزمینی اروپا پیوند داشت. گسترش فضای تحت سلطۀ آلمان یکی از اجزای اساسی نظم جدید نازی بود.
در پروژۀ اعلامشدۀ امام خامنهای طرح مشابهی برای الحاق عراق، لبنان، سوریه، یمن یا سایر کشورهای منطقه به خاک ایران وجود ندارد. کشورهای منطقه میتوانند از نظر رسمی مستقل باقی بمانند و در عین حال بخشی از شبکۀ سیاسی و امنیتی همسو با جمهوری اسلامی باشند.
بنابراین تفاوت را میتوان چنین خلاصه کرد: هیتلر بیشتر در پی «کنترل سرزمین» بود؛ امام خامنهای بیشتر بر «شبکۀ نفوذ و همسویی» تکیه دارد.
سومین تفاوت، ساختار متحدان است.
محور آلمان، ایتالیا و ژاپن اساساً اتحادی میان دولتها و قدرتهای نظامی بود و حتی حوزههای رهبری آنها بهصورت رسمی به رسمیت شناخته شده بود.
اما جبهۀ مقاومت برساخته شده توسط ج.ا. ساختاری ناهمگون دارد. دولت، حزب سیاسی، جنبش اجتماعی و گروه مسلح غیردولتی میتوانند همزمان در این شبکه حضور داشته باشند. هیچ پیمان رسمی مشابه پیمان محور وجود ندارد که مثلاً «رهبری ایران بر خاورمیانه» را از نظر حقوقی به رسمیت شناخته باشد.
چهارمین تفاوت، شکل نظم جهانی مطلوب است.
در نظم قوای محور، جهان عملاً به حوزههای بزرگ نفوذ تقسیم میشد: آلمان و ایتالیا در اروپا و ژاپن در شرق آسیا.
اما امام خامنهای در صورتبندی علنی خود از نظم آینده، از تقسیم رسمی جهان میان ایران و چند قدرت دیگر سخن نمیگوید. تصویر او بیشتر یک نظم چندمرکزی است که در آن انحصار قدرت غرب کاهش مییابد و کشورهای و تمدنهای غیرغربی سهم بیشتری در مدیریت جهانی پیدا میکنند.
پنجمین تفاوت، ابزار تغییر نظم است.
جنگ و اشغال نظامی در پروژۀ هیتلر ابزار اصلی بازسازی اروپا بود.
در پروژۀ امام خامنهای، قدرت نظامی اهمیت دارد، اما در کنار آن شبکهسازی سیاسی و نظامی، حمایت از نیروهای همسو، ایجاد عمق راهبردی و تغییر تدریجی موازنۀ قدرت منطقهای نقش اساسی دارند. این الگو بیشتر شبکهای است تا اشغالگرانه و سرزمینی.
در نهایت، حتی مفهوم «رهبری» نیز متفاوت است.
آلمان نازی آشکارا به دنبال موقعیت مسلط در نظم اروپایی بود و اسناد قدرتهای محور از «رهبری» آلمان در نظم جدید اروپا سخن میگفتند.
در گفتمان رسمی امام خامنهای، نظم جهانی آینده بیشتر بهصورت پایان انحصار غرب و افزایش نقش مراکز متعدد قدرت توصیف میشود، نه اعلام یک حاکمیت رسمی ایران بر کشورهای منطقه یا جهان.
بنابراین قیاس هیتلر و امام خامنهای در یک سطح مشخص مفید است: هر دو را میتوان در چارچوب پروژههای تجدیدنظرطلب تغییر نظم بررسی کرد. اما از این نقطه به بعد مسیرها از یکدیگر جدا میشوند. نظم نازی ماهیتی نژادی، سرزمینی، امپراتوری و مبتنی بر فتح مستقیم داشت. نظم مطلوب امام خامنهای در صورتبندی اعلامشدۀ آن، ماهیتی اسلامی-انقلابی، ضدسلطه، شبکهای و در سطح جهانی چندمرکزی دارد. پس شباهت اصلی بین این دو دیدگاه در منطق تغییر نظم است، نه در ماهیت نظم جایگزین.
#خامنهای #هیتلر #نظم_نوین_جهانی #آلمان_نازی #جمهوری_اسلامی #محور_مقاومت #ژئوپلیتیک #نظم_بینالمللی #خاورمیانه