مردم ما نام عملیات بیت المقدس را با بازپس گیری خرمشهر در ذهن خود گره زده اند، اما کمتر کسی است که بداند نام کامل این عملیات بیت المقدس نیست بلکه الی بیت المقدس است، یعنی به سوی بیت المقدس. در روز سوم خرداد ۱۳۶۱، خرمشهر آزاد شد و رزمندگان ایرانی به مرزهای بین المللی رسیدند. اکنون پرسشی سرنوشتساز در برابر رهبران سیاسی و نظامی ایران قرار داشت: آیا جنگ باید در مرزهای بینالمللی متوقف میشد یا رزمندگان ایرانی باید جنگ را به داخل خاک عراق میکشاندند؟
در قسمت دوم مجموعۀ جعبه سیاه جنگ کجاست گفتیم که این اختلاف سرانجام به برگزاری دو جلسه در شورای عالی دفاع، با حضور آیتالله خمینی (رحمۀ الله علیه)، منجرشد و در نهایت امام خمینی ورود به خاک عراق موافقت کرد.
اما، مسئلۀ مهمتری در پس این جلسات شورای عالی دفاع از دید هم مردم عادی و هم مسئولین کشور مخفی مانده است: تصمیم برای فتح بصره از چند ماه قبل و در طرح عملیات بیت المقدس وجود داشته است.
در تاریخ نگاری رسمی نظام از وقایع خرداد ۱۳۶۱، چنین روایت می شود که پس از آزادسازی خرمشهر، فرماندهان نظامی و مسئولان سیاسی برای نخستین بار با پرسش عبور از مرز روبهرو شدند و سرانجام در جلسات شورای عالی دفاع دربارۀ آن تصمیم گرفتند. اما شواهد تاریخی تصویر متفاوتی را ارائه میکنند: پیش از آغاز عملیات بیتالمقدس، محسن رضایی و شهید صیادشیرازی تصمیم گرفته بودند تا وارد خاک عراق بشوند و دست کم تا به ساحل شطالعرب در شرق بصره پیش روی بکنند.
محسن رضایی در کتاب اسرار مکتوم میگوید: عملیات الی بیتالمقدس طوری طراحی شده بود که وقتی خرمشهر را آزاد میکنیم، به سمت بصره هم برویم. او در ادامه توضیح میدهد که اهداف عملیات به آزادسازی خرمشهر محدود نبود، و حتی عملیات رمضان بخشی از طرح اولیه بیتالمقدس بوده است (اسرار مکتوم، صص. ۱۶۲–۱۶۳).
در صفحۀ ۱۶۴ همین کتاب، مصاحبهکننده به سندی مهمتر اشاره میکند: طرح عملیاتی بیتالمقدس که به امضای شهید صیاد شیرازی، محسن رضایی، شهید حسن باقری و شهید غلامعلی رشید رسیده و در آن تأمین شرق بصره و ساحل اروند از اهداف عملیات معرفی شده است. رضایی وجود چنین هدفی را در طراحی تأیید میکند. بر اساس روایت محسن رضایی پیشروی به سوی بصره پس از فتح خرمشهر صرفاً خواست شخصی چند فرماندۀ سپاه نبوده، بلکه طرحی مشترک با فرمانده نیروی زمینی ارتش بوده است.
شاید صریحترین شهادت درباره هدف نهایی عملیات بیت المقدس متعلق به سردار احمد غلامپور باشد. غلامپور در مصاحبه با برنامۀ شناسنامه، که متن آن در ۶ مهر ۱۳۹۳ در خبرگزاری تسنیم منتشر شد، تأکید میکند: اسناد عملیات بیتالمقدس موجود است، تمام دستوراتی که برای عملیات بیتالمقدس به قرارگاهها و یگانها داده شده بود، منجر به خطی پدافندی در حاشیه شطالعرب (یعنی درست چسبیده به شهر بصره) شد. غلامپور سپس تأکید میکند که در طرح اولیه، خرمشهر هدف عمده نبوده و ورود به بصره و تأمین مناطق شرق شطالعرب مورد توجه قرار داشته است. اما بخش تعیینکنندۀ شهادت او جایی است که از دستور ابلاغشده به خودش سخن میگوید: من که فرمانده قرارگاه قدس بودم به من دستور داده شد که وقتی به مرز رسیدید آماده باشید و بروید و وارد شوید به خط حد فاصل نشوه و تنومه و بخشی از آن را در حاشیه شطالعرب تأمین کنید. این اظهارات مسئله را از سطح هدفگذاری در طرح اولیه فراتر میبرد. غلامپور مدعی است که پیش از آغاز عملیات، مأموریت پیشروی به داخل عراق در قالب دستور عملیاتی به قرارگاهها و یگانها ابلاغ شده بود.
بااینهمه، شهادت غلامپور یک ابهام اساسی ایجاد میکند: اگر دستورهای عملیاتی برای پیشروی تا حاشیۀ بصره پیش از عملیات بیتالمقدس صادر شده بودند، پس جلسات شورای عالی دفاع پس از فتح خرمشهر نوعی سیاه بازی و سرکار گذاشتن مسئولین سیاسی به جهت سردرگم کردن آنها نبوده است؟
روایت تصمیم به فتح بصره در انتهای عملیات بیت المقدس تنها به فرماندهان سپاه محدود نمیشود. تیمسار عبدالحسین مفید در خاطرات و مصاحبههای خود به اهداف برونمرزی عملیات بیتالمقدس اشاره کرده است. در کتاب اسرار مکتوم او توضیح میدهد که برای موفقیت در این منطقه باید تا ساحل شطالعرب پیشروی میشد و تصریح میکند: طرح عملیات الی بیتالمقدس خودش برونمرزی بود؛ مرحله سوم و چهارم آن برونمرزی بود. (اسرار مکتوم، صص. ۵۷۱–۵۷۲). در منبع اینترنتی دیگری از خاطرات او نیز اهداف نهایی عملیات در داخل خاک عراق و امتداد شطالعرب تا بصره توصیف شده است. اهمیت این شهادت در آن است که از درون ساختار ارتش مطرح میشود. بنابراین، وجود هدف برونمرزی در طرح بیتالمقدس را نمیتوان صرفاً به جنگ طلبی فرماندهان وقت سپاه نسبت داد.
شاهد دیگری که اهمیت ویژهای دارد، متن مذاکرات فرماندهان سپاه در اسفند ۱۳۶۱ و فروردین ۱۳۶۲ است؛ مذاکراتی که بعدها در کتاب «مباحث استراتژیک جنگ تا پایان سال ۱۳۶۱» منتشر شد. در این جلسات، شهید احمد کاظمی از پرسش فرماندهان پس از عملیات بیتالمقدس سخن میگوید: چرا نیروهای ایرانی برای گرفتن بصره پیشروی نکردند؟
محسن رضایی در پاسخ تصریح میکند: اصلاً در بیتالمقدس هدف ما گرفتن بصره بود. او سپس توضیح میدهد که حتی نامگذاری عملیات نیز با ملاحظات سیاسی ورود به خاک عراق ارتباط داشته و تأکید میکند: اصلاً در طرح هم نوشتیم.
شهید غلامعلی رشید نیز در همان گفتگو، با اشاره به مرحلۀ سوم عملیات، سخنان رضایی را تأیید میکند. این گفتگو از آن جهت اهمیت دارد که برخلاف بسیاری از مصاحبههای چند دهه بعد، کمتر از یک سال پس از فتح خرمشهر ثبت شده است. در نتیجه، نمیتوان آن را صرفاً بازسازی دیرهنگام خاطرات فرماندهان دانست.
اکنون دو روایت تاریخی متضاد در برابر یکدیگر قرار میگیرند. در روایت نخست، ورود به خاک عراق تصمیمی سیاسی است که پس از فتح خرمشهر و با موافقت نهایی امام خمینی اتخاذ شد. در روایت دوم، پیشروی به داخل عراق از پیش توسط ارتش و سپاه برنامه ریزی شده و حتی دستور آن به واحدهای عملیاتی نیز ابلاغ شده بود.
اکنون با کنار هم گذاشتن شواهد موجود پرسشی جدیتر مطرح میشود: آیا فرماندهان ارتش و سپاه صلاحیت و اجازه داشته اند تا در نقشه های نظامی خود ورود به خاک عراق را منظور بکنند؟ حدود اختیارات محسن رضایی و شهید صیاد شیرازی تا کجا بود؟ آیا اهداف عملیات بیت المقدس با ستاد مشترک ارتش و شورای عالی دفاع و از همه مهمتر فرمانده کل قوا (امام خمینی) در میان گذشته شده بود؟ آیا مسئولین سیاسی قبل از آغاز عملیات بیت المقدس از هدف نهایی آن، رسیدن به بصره، آگاه و توجیه شده بودند؟ آیا نوارهای ضبط شده از جلسات شورای عالی دفاع پس از فتح خرمشهر عامداً مفقود یا معدوم شده اند؟ یا آیا اساساً دستهایی در کار بوده تا جنگ با عراق تبدیل به یک جنگ فرسایشی بشود و 6 سال دیگر طول بکشد؟
به گمان من اگر دستور پیشروی تا بصره پیش از فتح خرمشهر به یگانها ابلاغ شده، مردم حق دارند بدانند چه کسانی آن را تهیه کردند، چه کسانی تأیید کردند و تصمیمگیرندگان سیاسی در تا چه حدی از جزئیات آن آگاه بودند.
#بیت_المقدس
#فتح_خرمشهر
#سپاه
#ارتش
#بصره