یکی از مهمترین تغییرات در سیاست خارجی دوران امام خمینی نسبت به دوران امام خامنه ای مربوط به کانسپت صدور انقلاب است. امام خمینی از ضرورت انقلابهای سیاسی ـ اسلامی در کشورهای اسلامی سخن میگفت. در دوره امام خامنهای، این تصور بهتدریج جای خود را به الگویی انعطافپذیرتر داد. دیگر لازم نبود هر کشور منطقه انقلاب اسلامی مشابه ایران را تجربه کند. آنچه اهمیت بیشتری یافت، شکلگیری و تقویت نیروهایی بود که در یک جبهه مشترک با جمهوری اسلامی قرار میگرفتند. در نتیجه، تکثیر انقلاب بهتدریج به گسترش جبهه مقاومت تبدیل شد.
این تغییر ماهوی بسیار مهم بود. در مدل جدید سیاسی ج.ا.، دولتها، احزاب، جنبشها و گروههای مسلح با ساختارهای سیاسی و حتی هویتهای مذهبی متفاوت میتوانستند در یک شبکۀ مشترک قرار گیرند، بدون آنکه الزاماً به جمهوری اسلامی دیگری تبدیل شوند.
در همین نقطه یکی از ایدههای سیاسی امام خمینی نیز صورت نهادی بسیار گستردهتری پیدا کرد. امام خمینی در سالهای پایانی عمر از تشکیل هستههای مقاومت حزبالله سخن گفته بود. در دوره خامنهای، مفهوم مقاومت از یک ایدۀ انقلابی به یک شبکۀ ژئوپلیتیکی تبدیل شد و جبهه مقاومت به یکی از مفاهیم اصلی سیاست منطقهای جمهوری اسلامی بدل شد.
در مقابل، بعضی از آرمانهای حداکثری امام خمینی کمرنگ شدند. سخن از انقلاب سیاسی-اسلامی در یکایک کشورهای اسلامی یا حرکت به سوی یک دولت اسلامی با جمهوریهای آزاد و مستقل دیگر جایگاه مشابهی در دیسکورس سیاست خارجی امام خامنهای پیدا نکرد. به جای آن، مفاهیمی مانند وحدت جهان اسلام ، همکاری دولتهای اسلامی و جبهه مقاومت برجسته شدند.
مسئلۀ دشمنی بی چون و چرا با اسرائیل اما تداوم آشکاری داشت. همانند امام خمینی، امام خامنهای نیز اسرائیل را بخشی از نظم سیاسی مطلوب خاورمیانه نمیداند. تفاوت مهم این است که او برای نظم جایگزین، سازوکاری مشخصتر با عنوان همهپرسی فلسطینیان ارائه کرده است. بنابراین اصل تغییر ساختار سیاسی موجود حفظ شد، اما برای مرحلۀ پس از آن صورتبندی سیاسی مشخصتری ارائه شد.
تحول مهمتر اما در نگاه امام خامنهای به آمریکا و رابطه با این کشور اتفاق افتاد. امام خمینی معتقد بود قدرت ابرقدرتها افسانهای و قابل شکستن است و اگر ملتها بیدار شوند میتوانند سلطۀ آنها را از کشورهای خود بیرون برانند. امام خامنهای همین تصور را یک مرحله جلوتر برد و آن را به روایتی از تحول تاریخی نظام بینالملل تبدیل کرد: آمریکا در حال افول است، انحصار قدرت غرب در حال پایان یافتن است و جهان در حال حرکت به سوی نظم بینالمللی جدیدی است.
او در اجلاس جنبش عدم تعهد در سال ۱۳۹۱ صریحاً از گذار به یک نظم بینالمللی جدید سخن گفت. در این نظم نوین جهاانی قرار نیست مدیریت جهان در انحصار چند قدرت غربی باقی بماند و کشورهای، فرهنگها و تمدنهای مختلف باید در مدیریت جهانی سهم داشته باشند. از اینجا دو سطح در اندیشۀ سیاسی امام خامنهای قابل تشخیص است:
1-در سطح منطقهای، نظم مطلوب بر کاهش یا پایان حضور آمریکا، تقویت ایران و جبهه مقاومت و تغییر ساختار سیاسی اسرائیل استوار است.
2-در سطح جهانی، هدف وسیعتر است: پایان انحصار غرب بر نظام بینالملل و پیدایش نظمی چندمرکزی که قدرتهای غیرغربی نیز در شکل دادن به آن نقش داشته باشند.
بنابراین امام خامنهای را نمیتوان صرفاً تکرارکنندۀ نظریات سیاسی امام خمینی در حوزه ی سیاست خارجی دانست. او بعضی عناصر اندیشۀ امام خمینی را حفظ کرد:
ولایت فقیه، فراملی بودن انقلاب، وحدت جهان اسلام، مقابله با سلطۀ آمریکا، مسئلۀ فلسطین، دوگانۀ مستضعف و مستکبر و حمایت از نیروهای مقاومت.
بعضی عناصر را تعدیل کرد:
انقلاب اسلامی در تمام کشورهای مسلمان و حرکت آشکار به سوی یک دولت اسلامی واحد.
و بعضی عناصر را توسعه داد:
هستههای مقاومت به جبهه مقاومت تبدیل شد. شکستن قدرت آمریکا به نظریۀ افول آمریکا تبدیل شد. و تصور کلی از مبارزه با سلطۀ ابرقدرتها به گفتمانی صریح درباره گذار به نظم جدید جهانی رسید.
از این منظر، شاید مهمترین تحول دورۀ امام خامنهای را بتوان چنین خلاصه کرد: امام خمینی بیشتر نظریۀ انقلابیِ تغییر نظم را صورتبندی کرد؛ امام خامنهای تلاش کرد برای آن یک معماری منطقهای ایجاد کند و سپس این معماری را درون روایتی بزرگتر از تغییر نظم جهانی قرار دهد.
به بیان دیگر، پروژه ی سیاست خارجی ج.ا. از صدور انقلاب به ساخت شبکۀ مقاومت و از آنجا به رقابت بر سر نظم آینده حرکت کرد.
#خامنهای #خمینی #نظم_نوین_جهانی #جمهوری_اسلامی #صدور_انقلاب #محور_مقاومت #خاورمیانه #سیاست_خارجی #آمریکا #فلسطین #اسرائیل