تنگه هرمز بهعنوان یکی از مهمترین گلوگاههای ژئوپلیتیک جهان، طی دهههای اخیر در ادبیات راهبردی ج.ا. نقش یک اهرم بازدارنده متمرکز را ایفا کرده است. کارکرد اصلی این اهرم، نه لزوماً در انسداد دائمی مسیر، بلکه در ایجاد تهدید معتبر نسبت به جریان انرژی جهانی و افزایش هزینههای اقدام نظامی علیه ایران بوده است.
با این حال، تحول در محیط امنیتی منطقه، تجربه عملی محدودسازی یا اختلال در این مسیر، و افزایش قابلیت تطبیق بازیگران بینالمللی، وضعیتی را ایجاد کرده است که ج.ا. باید جایگزینی کارکردی این اهرم را دکترین بازدارندگی خودش بازتعریف کند یا به کلی کنار بگذارد . سؤال اصلی ما این است که در صورت کاهش اثرگذاری نسبی اهرم هرمز ، چه مجموعهای از ابزارها میتواند کارکرد مشابه یا مکمل آن را در ساختار بازدارندگی ج.ا. ایفا کند.
در ادبیات کلاسیک بازدارندگی ، بهویژه در مدلهای مبتنی بر تهدید گلوگاهها ، تمرکز بر یک نقطه حیاتی میتواند اثر بازدارندگی بالایی ایجاد کند. با این حال، این نوع بازدارندگی در صورت استفاده عملی، با پدیدهای به نام کاهش ابهام راهبردی و افزایش قابلیت تطبیق دشمن مواجه میشود.
در چنین شرایطی، بهتر است که قدرت بازدارندگی از یک اهرم متمرکز به مجموعهای از ابزارهای پراکنده منتقل بشود. این تحول را میتوان گذار از بازدارندگی متمرکز به بازدارندگی شبکهای تعریف کرد؛ وضعیتی که در آن به جای اتکا به یک نقطه فشار، از چندین سطح فشار همزمان استفاده میشود.
ابزارهای جایگزین و مکمل کارکرد هرمز:
۱. فشار بر شبکههای انرژی و زیرساختهای مکمل: در چارچوب بازدارندگی شبکهای، تمرکز از یک گلوگاه واحد به مجموعهای از مسیرهای انرژی و زیرساختهای منطقهای منتقل میشود. این شامل مسیرهای جایگزین تجارت انرژی، زیرساختهای صادراتی منطقه و نقاط حساس در شبکه حملونقل دریایی است. کارکرد این ابزارها نه انسداد کامل، بلکه افزایش ریسک سیستماتیک در کل زنجیره انرژی جهانی است. در این الگو، به جای یک شوک متمرکز، یک نااطمینانی گسترده در بازار انرژی ایجاد میشود.
۲. ظرفیت موشکی و پهپادی بهعنوان بازدارندگی متحرک: یکی از ارکان جایگزین اهرم هرمز، توسعه و بهکارگیری ابزارهای موشکی و پهپادی است. این ابزارها برخلاف گلوگاههای جغرافیایی، ماهیت متحرک و توزیعشده دارند و میتوانند در سطوح مختلف منطقهای اعمال فشار کنند. کارکرد راهبردی این ابزارها، نه انسداد فیزیکی یک مسیر، بلکه ایجاد عدم قطعیت دائمی درباره آسیبپذیری زیرساختهای نظامی و اقتصادی طرف مقابل است. این وضعیت به افزایش هزینههای دفاعی و عملیاتی در سطح منطقهای منجر میشود.
۳. جنگ در منطقه خاکستری: جنگ در منطقه خاکستری یکی از مهمترین جایگزینهای بازدارندگی مبتنی بر گلوگاه است. این الگو شامل مجموعهای از اقدامات غیرمستقیم، سایبری، اطلاعاتی و اقتصادی است که در مرز میان صلح و جنگ قرار دارند. در این چارچوب، هدف نه یک اقدام قاطع و مقطعی، بلکه ایجاد فشار مستمر و فرسایشی است. این فشار میتواند اثرات تجمعی مشابه یا حتی گستردهتر از یک اقدام متمرکز مانند انسداد یک تنگه داشته باشد.
۴. عمق منطقهای و شبکههای نیابتی: عنصر چهارم در بازدارندگی شبکهای، استفاده از عمق منطقهای و شبکههای نیابتی است. این ابزار امکان انتقال فشار از یک نقطه جغرافیایی مشخص به چندین جبهه همزمان را فراهم میکند. در این الگو، به جای تمرکز بر یک گلوگاه، محیط امنیتی طرف مقابل در چندین سطح دچار نااطمینانی میشود. این وضعیت، هزینه مدیریت بحران را برای بازیگران خارجی بهطور قابل توجهی افزایش میدهد.
اهرم تنگه هرمز بهعنوان یک ابزار متمرکز بازدارندگی استفاده شده و در عمل سوخته است. در مقابل، بازدارندگی شبکهای اگرچه فاقد اثر شوک واحد و سریع است، اما از مزیت پایداری، انعطافپذیری و دشواری خنثیسازی برخوردار است. در این مدل، فشار بهصورت توزیعشده و مستمر اعمال میشود و امکان تطبیق کامل دشمن کاهش مییابد.
با سوختن کارت تنگه هرمز، دکترین بازدارندگی ج.ا. لزوماً با فقدان ابزار جایگزین مواجه نمیشود، بلکه میتواند وارد مرحلهای از تحول ساختاری بشود. در این مرحله، بازدارندگی به یک الگوی شبکهای مبتنی بر چندین سطح فشار نظامی، اقتصادی و غیرمستقیم تبدیل میشود. بر این اساس، جایگزین کارت هرمز نه یک ابزار منفرد، بلکه یک معماری چندلایه ای از بازدارندگی است که در آن، قدرت نه در کنترل یک نقطه، بلکه در توانایی ایجاد نااطمینانی همزمان در چندین سطح ژئوپلیتیک تعریف میشود.