یکی از مسائل کمتر بررسیشده در تاریخ جنگ ایران و عراق، رابطۀ میان فرماندهی سیاسی جنگ و فرماندهان ارشد سپاه در سالهای پس از آزادسازی خرمشهر است. در روایت رسمی، ساختار فرماندهی نسبتاً روشن به نظر میرسد: آیتالله خمینی (رحمۀ الله علیه) فرمانده کل قوا بود، مرحوم هاشمی رفسنجانی با حکم او مسئولیت هدایت جنگ را بر عهده گرفت و فرماندهان ارتش و سپاه در چارچوب این سلسلهمراتب عملیات نظامی را طراحی و اجرا میکردند. اما مصاحبههای فرماندهان جنگ، بهویژه سخنان محسن رضایی در کتاب «اسرار مکتوم»، تصویری بسیار پیچیدهتر از مناسبات واقعی قدرت در فرماندهی جنگ ارائه میکنند.
از کنار هم قرار دادن سخنان فرماندهان ارشد سپاه چون محسن رضایی، رحیم صفوی، غلامعلی رشید و عزیز جعفری با روایت خود رفسنجانی میتوان روندی را مشاهده کرد که ظاهراً از یک اختلاف راهبردی آغاز شد، اما در مقاطعی به تلاش برای افزایش استقلال فرماندهی سپاه از فرمانده سیاسی جنگ انجامید. در روایت رضایی حتی شواهدی وجود دارد که نشان میدهد بخشی از فرماندهان میکوشیدند با عملیاتهایی در میدان نظامی، تصمیمات راهبردی خود را به رفسنجانی تحمیل کنند؛ بخشی از مقاصد راهبردی خود را از ویپنهان نگه دارند؛ و در نهایت سیاستمداران و نظام تصمیم گیری کشور را وادار کنند در مسیری حرکت کنند که فرماندهان سپاه تعیین کرده بودند.
سوال این است که آیا میتوان چنین فرایندی را نوعی «کودتای سفید» در فرماندهی جنگ نامید؟ اگر منظور از کودتا تصرف حکومت یا مناصب تصمیم گیری، برکناری رفسنجانی یا خروج سپاه از فرمان آیتالله خمینی باشد، چنین ادعایی کوچکترین پایه ای در حقایق تاریخی ندارند. اما اگر «کودتای سفید» را در معنایی محدود و استعاری به کار ببریم؛ یعنی فرایندی که طی آن مقام رسمی در جایگاه خود باقی میماند ولی بخشی از زیردستان میکوشند اختیار واقعی او را محدود و تصمیمات راهبردی خود را عملاً به او تحمیل کنند، سخنان برخی فرماندهان سپاه قرائن قابل توجهی برای بررسی چنین فرضیهای فراهم میکند.
ریشۀ اختلاف را باید پیش از هر چیز در تصور متفاوت رفسنجانی و محسن رضایی از «پایان جنگ» جستوجو کرد. رفسنجانی معتقد بود ایران باید در داخل خاک عراق به یک دستاورد نظامی مهم برسد و سپس از آن بهعنوان اهرمی برای تأمین خواستههای سیاسی ایران و خاتمۀ جنگ استفاده کند. او بعدها توضیح داد که هنگامی که مسئولیت جنگ را پذیرفت، تصورش این بود که باید نقطهای مهم در عراق تصرف شود تا ایران بتواند با دست بالا وارد مرحلۀ سیاسی شود. روایت او همچنین نشان میدهد که این تصور را پیش از آغاز مأموریت خود با آیتالله خمینی در میان گذاشته بود (هاشمی رفسنجانی، بیتا). بر اساس این رویکرد، عملیات نظامی هدف نهایی نبود. عملیات باید شرایطی ایجاد میکرد که پایان سیاسی جنگ را امکانپذیر سازد.
اما بخشی از فرماندهان سپاه تصور دیگری داشتند. محسن رضایی در «اسرار مکتوم» اختلاف را چنین توصیف میکند:«در حقیقت دعوای ما بر سر ادامه جنگ این بود که ما دو تفکر مختلف بودیم که خیلی جدی رو به روی هم آرایش گرفتیم» (محققی، ۱۳۹۳، ص. ۱۶0). انتخاب عبارت «روبهروی هم آرایش گرفتیم» معنادار است و نشان از یک جنگ داخلی قدرت دارد. رضایی از اختلاف نظر معمول میان فرماندهان و سیاستمداران سخن نمیگوید؛ او از دو تفکر سخن میگوید که بر سر آیندۀ جنگ در مقابل یکدیگر قرار گرفته بودند. در توضیح این دو تفکر، رضایی یک طرف مخاصمه را رفسنجانی و «دوستان سیاسی» او معرفی میکند:«یک تفکر متعلق به آقای هاشمی و دوستان سیاسی ما بود؛ اینها میگفتند که میشود با یک عملیات، جنگ را تمام کرد.» اما دربارۀ دیدگاه مقابل میگوید: «ما میگفتیم، این دشمنی را که ما میشناسیم، با یک عملیات و دو عملیات کارش تمام نمیشود... عملیات را نمیشود محدود کرد؛ ما باید تا تسلیم شدن صدام جلو برویم» (محققی، ۱۳۹۳، ص.157).
بنابراین اختلاف تنها بر سر انتخاب یک عملیات نبود. مسئله این بود که اساساً جنگ چگونه باید خاتمه پیدا کند. در طرح موردنظر رفسنجانی میتوان یک زنجیرۀ تقریباً مشخص و منطقی را مشاهده کرد:
دستاورد نظامی بزرگ ← ایجاد اهرم سیاسی ← مذاکره از موضع قویتر ← تأمین مطالبات ایران ← پایان جنگ.
اما در تصور موردنظر رضایی این بود:
مجموعه عملیاتهای پیدرپی ← فرسایش و شکست قدرت نظامی عراق ← شکستن ارادۀ سیاسی بغداد ← تسلیم یا تغییر اساسی رفتار حکومت عراق ← پایان جنگ.
آشکار است که این دو تصور منطقاً به یک نقطۀ مشترک منتهی نمیشدند.
در پس این اختلاف، مسئلۀ بنیادیتری وجود داشت: رابطۀ میان سیاست و عملیات نظامی. رضایی در توضیح برداشت خود میگوید: «ما در استراتژی نظامی، دیپلماسی هم داریم، منتهی دیپلماسی برای تقویت استراتژی نظامی است. یعنی وزارت خارجه و دیپلماتها وظیفه دارند روابط بینالمللی را و سیاست خارجی را طوری تنظیم کنند، که پیشروی نیروهای نظامی را تسهیل کند» (محققی، ۱۳۹۳، ص177). این تعریف برای فهم اختلاف بسیار مهم است. در چنین تصوری، دستگاه سیاسی و دیپلماسی باید شرایط مناسب را برای تحقق اهداف نظامی فراهم کنند.
اما در راهبرد رفسنجانی رابطۀ میان این دو تا حدودی برعکس بود. نیروی نظامی باید موقعیتی ایجاد میکرد که رهبری سیاسی بتواند آن را به یک نتیجۀ دیپلماتیک تبدیل کند. بنابراین نزاع تنها بر سر این نبود که «کجا عملیات کنیم؟» یا «چند عملیات انجام دهیم؟»؛ اختلاف به پرسشی اساسیتر مربوط میشد: چه کسی باید جهت نهایی جنگ را تعیین کند؛ سیاستمدار یا فرمانده نظامی؟
رحیم صفوی سالها بعد اصل وجود این شکاف را صریحاً تأیید کرد: «من این را قبول دارم که در رابطه با تداوم جنگ و چگونگی به پیروزی رساندن آن و سرنوشت جنگ، بین زیرمجموعه امام، یعنی رهبری سیاسی به طور خاص و آقای رفسنجانی که از سال ۱۳۶۲ به عنوان فرمانده جنگ از طرف امام منصوب شد، و فرماندهی نظامی به خصوص سپاه، اختلاف نظر وجود داشت» (محققی، ۱۳۹۳، ص. ۲۳۲) اهمیت این جمله در آن است که صفوی اختلاف را میان «رفسنجانی و یک فرمانده» تعریف نمیکند. یک سوی اختلاف را «رهبری سیاسی» و رفسنجانی و سوی دیگر را «فرماندهی نظامی به خصوص سپاه» قرار میدهد.
غلامعلی رشید نیز در روایت متأخر خود تقریباً همین ساختار دوگانه را توصیف میکند. او از دو «بال» سخن میگوید: یک بال نظامی به محوریت محسن رضایی و یک بال سیاسی به محوریت رفسنجانی. رشید همچنین تصریح میکند که پس از عملیات رمضان «یک شکاف بین نظامیان و مسئولین کشوری اتفاق افتاد» (دیدبان ایران، ۱۴۰۲). این شواهد اجازه میدهد از اختلافی فراتر از رابطۀ شخصی رضایی و رفسنجانی سخن بگوییم. دستکم در روایت فرماندهان، نوعی دوگانگی میان مرکز سیاسی هدایت جنگ و بخشی از فرماندهی سپاه شکل گرفته بود.
تعارض بر سر راهبرد، بهتدریج به اختلاف بر سر منابع نیز کشیده شد. رضایی معتقد بود اجرای راهبرد موردنظر فرماندهان سپاه نیازمند بسیج گستردۀ کشور است: «کل کشور بیاید در جنگ قرار بگیرد، دولت بیاد در جنگ، صنعت و اقتصاد بیاید در جنگ، کشور بسیج بشود و ما با بسیج کشور در جنگ، بتوانیم صدام را ساقط کنیم» (محققی، ۱۳۹۳،ص.171). این جمله یکی از کلیدهای فهم اختلاف است.
رفسنجانی و سایر مسئولان سیاسی علاوه بر جبهه باید اقتصاد، ادارۀ کشور، روابط خارجی و ظرفیت اجتماعی ادامۀ جنگ را نیز در نظر میگرفتند. اما فرماندهانی که پایان جنگ را در شکست قاطع ارادۀ عراق میدیدند، طبیعی بود که محدودیت منابع را مانعی برای اجرای استراتژی خود تلقی کنند. رحیم صفوی این مسئله را در اسرار مکتوم بسیار تندتر بیان میکند. او مدعی میشود رفسنجانی نمیخواست تمام منابع کشور در جنگ مصرف شود و سپس میگوید: «به هر جهت آقای هاشمی نگاهش به آینده و قدرت و حکومت بود. ایشان با نیروهای نظامی همکاری نکرد. گاهی اوقات نمیشود همه چیز را گفت» (محققی، ۱۳۹۳، ص. ۲۴۹).
نسبت دادن انگیزۀ شخصی و سیاسی به رفسنجانی در این عبارت، برداشت صفوی است و نمیتوان آن را بدون شاهد مستقل یک واقعیت تاریخی دانست. اما این سخن برای موضوع این مقاله اهمیت دیگری دارد: نشان میدهد بیاعتمادی بخشی از فرماندهان سپاه به فرماندۀ سیاسی جنگ تا چه اندازه عمیق شده بود. محدود کردن منابع دیگر صرفاً یک تصمیم مدیریتی تلقی نمیشد؛ میتوانست بهعنوان مانع تحقق پیروزی نظامی سپاه تفسیر شود.
تا اینجا هنوز میتوان تمام مسئله را اختلافی شدید ولی نسبتاً متعارف میان سیاستمداران و نظامیان دانست. اما روایت محسن رضایی از جایی به بعد ماهیت دیگری پیدا میکند. او میگوید:«گفتیم اصلاً میرویم حرفهای خودمان را در عمل به آقایان تحمیل میکنیم. اسمش را هم گذاشتیم: استراتژی تحمیلی» (محققی، ۱۳۹۳، ص. ۱۸۱). رضایی نمیگوید فرماندهان تصمیم گرفتند رفسنجانی را متقاعد کنند. نمیگوید تلاش کردند طرح خود را در ساختار رسمی تصویب کنند. آنچه روایت میکند تصمیم برای تحمیل نظر «در عمل» است و این تفاوت کوچکی نیست.
در ساختار متعارف روابط سیاسی-نظامی، رهبری سیاسی اهداف جنگ را تعیین میکند و فرماندهان نظامی برای رسیدن به آن اهداف راهکار ارائه میکنند. اگر میان آنها اختلاف ایجاد شود، تصمیم نهایی در سطح سیاسی اتخاذ میشود. اما «استراتژی تحمیلی» که رضایی توصیف میکند منطق دیگری دارد: فرمانده نظامی در میدان وضعیتی ایجاد میکند که مقام سیاسی پس از وقوع آن ناچار شود خود را با نتیجۀ ایجادشده تطبیق دهد. در اینجا دیگر فقط با «اختلاف» مواجه نیستیم؛ با تلاشی برای تغییر عملی رابطۀ قدرت مواجهیم.
شاهد بعدی از این هم مهمتر است. رضایی هنگام توضیح طراحی راهبرد موردنظر فرماندهان میگوید پس از جمعبندی: «به آقای هاشمی هم نگفتیم» (محققی، ۱۳۹۳،ص.159). اهمیت این جمله زمانی روشنتر میشود که آن را کنار سخنان دیگری رضایی قرار دهیم. رضایی درباره گرفتن مصوبات عملیاتها میگوید: «مصوبۀ همهشان را میگرفتیم، بدون اینکه نیتمان را بگوییم!» (محققی، ۱۳۹۳،ص175). ترکیب این دو جمله تصویری قابل تأمل ایجاد میکند. از یک طرف، ساختار رسمی همچنان پابرجاست. برای هر عملیات نظامی مصوبه گرفته میشود. رفسنجانی همچنان فرماندۀ جنگ است. اما از طرف دیگر، بنا بر روایت خود فرماندۀ وقت سپاه، بخشی از مقصود واقعی فرماندهان به او گفته نمیشود. به عبارت دیگر، ظاهر سلسلهمراتب حفظ میشود، اما اطلاعاتی که برای درک جهت راهبردی عملیات ضروری است، میتواند در حلقۀ فرماندهان باقی بماند. این دقیقاً همان نقطهای است که مفهوم «کنارزدن عملی» اهمیت پیدا میکند. برای کنار گذاشتن یک مقام همیشه لازم نیست او را برکنار کرد. گاهی کافی است عنوان او باقی بماند اما بخشی از تصمیمات واقعی در سطحی پایینتر و بدون اطلاع کامل او شکل بگیرد.
رضایی منطق این سیاست را حتی روشنتر بیان میکند. بر اساس روایت او، فرماندهان امیدوار بودند با انجام عملیاتهای موفق، مسئولان کشور را وادار کنند «پشت سر ما جلو بیایند» (محققی، ۱۳۹۳، ص.157). این عبارت از نظر رابطۀ قدرت شاید از اصطلاح «استراتژی تحمیلی» نیز گویاتر باشد. در ساختار رسمی، سپاه باید پشت سر تصمیم فرماندهی سیاسی کشور حرکت میکرد، اما در مدلی که رضایی شرح میدهد، فرماندهان سپاه ابتدا حرکت میکنند و سپس مسئولان سیاسی باید «پشت سر» آنها قرار گیرند. یعنی جهت رابطۀ فرماندهی معکوس میشود و با الگویی مواجه میشویم که میتواند چنین عمل کند:
اقدام نظامی ← ایجاد واقعیت در میدان ← قرار دادن رهبری سیاسی در برابر وضعیت جدید ← پذیرش راهبرد نظامیان.
اگر این روایت رضایی را مبنا قرار دهیم، موضوع دیگر صرفاً اختلاف نظر نیست؛ بحث بر سر انتقال مرکز ثقل تصمیمگیری است.
در ادامه حتی مسئلۀ انتقال رسمیتر فرماندهی به سپاه نیز مطرح میشود. رضایی میگوید: «ما دنبال فرماندهی نیستیم. خب چرا، بعضی جاها گفتیم این را که یا مردانه بیایید جلو و مسئولیت قبول کنید... یا فرماندهی را بدهید به سپاه؛ ما این حرفها را هم زدیم و منکرش نیستیم» (محققی، ۱۳۹۳، ص. ۱۸۲). این جمله نیز اهمیت ویژهای دارد، زیرا نشان میدهد اختلاف نهایتاً به پرسش «چه کسی باید فرمانده باشد؟» نیز رسیده بود.
رفسنجانی با تصمیم شخصی خود در رأس فرماندهی جنگ قرار نگرفته بود. مأموریت او از سوی آیتالله خمینی صادر شده بود. بااینحال، فرماندۀ سپاه اکنون اعتراف میکند که در مقاطعی به مسئولان گفته بودند اگر قرار نیست مطابق نیازهای جنگ عمل کنند، فرماندهی را به سپاه واگذار کنند. از اینجا میتوان فهمید چرا تعبیر «کودتای» دستکم بهعنوان یک فرضیه قابل بررسی است.
در اینجا یک تناقض ظاهری در رفتار سران سپاه وجود دارد. اگر رفسنجانی منصوب خمینی بود، چگونه فرماندهانی که خود را کاملاً تابع خمینی میدانستند میتوانستند در برابر او قرار گیرند؟ پاسخ را باز هم میتوان در سخنان رضایی یافت: «ما چون تابع نظر امام بودیم و پایبند به مقررات و چارچوب، این ظرفیت را داشتیم که تبعیت و در کنار آن، عقیده خودمان را هم پیگیری کنیم» (محققی، ۱۳۹۳، ص. ۱۶0). این عبارت نشان میدهد فرماندهان سپاه دست کم در دنیای ذهنی خودشان میتوانستند میان دو چیز تفکیک قائل شوند: وفاداری به رهبر نظام و پذیرش راهبرد فرماندۀ سیاسی جنگ. اگر فرماندهان معتقد بودند راهبرد خودشان به خواست واقعی خمینی نزدیکتر است، مخالفت با رفسنجانی در ذهن آنان الزاماً مخالفت با خمینی محسوب نمیشد. در واقع، چنین برداشتی حتی میتوانست به آنان امکان دهد دور زدن رفسنجانی را نه نافرمانی، بلکه تلاش برای تحقق اهدافی بدانند که به باور خودشان اهداف اصلی رهبر جمهوری اسلامی بوده است.
رفسنجانی توضیح داده است که پس از پذیرفتن مسئولیت جنگ، ایدۀ دستیابی به یک پیروزی تعیینکننده و سپس استفاده از آن برای پایان جنگ را مطرح کرده بود. او همچنین از مخالفت برخی فرماندهان با این دیدگاه سخن میگوید و اشاره میکند که شعار «جنگ تا یک پیروزی» در برابر «جنگ تا پیروزی» قرار گرفت (هاشمی رفسنجانی، بیتا). بنابراین دو طرف این منازعه در اصل وجود اختلاف توافق دارند. اختلاف آنها بر سر تفسیر آن است.
رفسنجانی راهبرد خود را تلاشی برای تبدیل پیروزی نظامی به نتیجۀ سیاسی میدید. فرماندهانی مانند رضایی آن را محدود کردن جنگ پیش از دستیابی به نتیجۀ تعیینکننده تلقی میکردند. همین تفاوت در برداشت از «پیروزی» بهتدریج به اختلاف بر سر اختیارات، منابع و نهایتاً نحوۀ تصمیمگیری تبدیل شد.
در اینجا باید میان سه ادعای متفاوت تمایز گذاشت. ادعای نخست این است که میان رفسنجانی و بخشی از فرماندهان سپاه اختلاف راهبردی عمیقی وجود داشت. شواهد موجود این ادعا را بهروشنی پشتیبانی میکنند. رضایی، صفوی، رشید و خود رفسنجانی، هر یک از زاویۀ متفاوتی وجود این شکاف را تأیید کردهاند.
ادعای دوم این است که بخشی از فرماندهان سپاه تلاش کردند استقلال عملی بیشتری از رفسنجانی پیدا کنند و با ایجاد واقعیت در میدان، راهبرد خود را به رهبری سیاسی تحمیل کنند. سخنان رضایی درباره «استراتژی تحمیلی»، «به آقای هاشمی هم نگفتیم»، گرفتن مصوبات «بدون اینکه نیتمان را بگوییم»، و وادار کردن مسئولان به حرکت «پشت سر ما» قرائن مستقیم و قابل توجهی برای این ادعا فراهم میکند.
اما ادعای سوم این است که در سپاه «توطئهای سازمانیافته» برای حذف رفسنجانی وجود داشت. برای این ادعا هیچ شاهد تاریخی وجود ندارد. هیچیک از منابع مورد بررسی سندی از تشکیل یک گروه مخفی، تصمیم جمعی برای برکناری رفسنجانی یا طرحی سازمانیافته برای تصرف فرماندهی ارائه نمیکند. همچنین رفسنجانی عملاً از فرماندهی حذف نشد و ارتباط مستقیم او با آیتالله خمینی و نقش او در تصمیمات کلان جنگ ادامه یافت. بنابراین تعبیر «کودتای سفید» تنها هنگامی قابل دفاع است که آن را صریحاً بهعنوان یک استعاره تعریف کنیم، نه کودتا به معنای حقوقی یا کلاسیک آن. در این تعریف، کودتای سفید یعنی: حفظ مقام رسمی در رأس ساختار، در کنار تلاش برای کاهش قدرت واقعی او؛ حفظ سازوکارهای رسمی اخذ مجوز، در کنار پنهان کردن بخشی از نیت راهبردی؛ و ایجاد واقعیتهایی در میدان که مقام سیاسی را ناچار کند تصمیم نظامیان را بپذیرد. با چنین تعریفی، سخنان محسن رضایی اهمیت ویژهای پیدا میکنند.
اگر شواهد را به ترتیب زمانی و منطقی کنار هم بگذاریم، روندی جالبی قابل مشاهده است. ابتدا میان رفسنجانی و بخشی از فرماندهان سپاه بر سر نحوۀ پایان جنگ اختلاف ایجاد میشود. سپس این اختلاف به دو برداشت متفاوت از رابطۀ سیاست و عملیات نظامی تبدیل میشود. پس از آن فرماندهان از ناکافی بودن منابع و حمایت سیاسی شکایت میکنند. دو تفکر، به تعبیر رضایی، «خیلی جدی رو به روی هم آرایش» میگیرند. بعد مفهوم «استراتژی تحمیلی» شکل میگیرد: تصمیم گرفته میشود نظر فرماندهان «در عمل» به مسئولان تحمیل شود. در مرحلۀ بعد، رضایی میگوید بخشی از تصمیمات «به آقای هاشمی» گفته نمیشود. مصوبات رسمی برای هر عملیات گرفته میشود، اما بنا بر روایت او، بدون بیان کامل «نیت». هدف از موفقیتهای نظامی نیز این است که مسئولان کشور وادار شوند «پشت سر سپاه» حرکت کنند. و نهایتاً حتی این گزینۀ صریح مطرح میشود که «فرماندهی را بدهید به سپاه».
این زنجیره برای اثبات وجود یک کودتای سازمانیافته کافی نیست، اما برای طرح فرضیۀ دیگری بسیار مهم است: اینکه در بخشی از فرماندهی سپاه تمایلی شکل گرفته بود تا اختیارات رفسنجانی، بدون آنکه رسماً برکنار شود، در تعیین جهت واقعی جنگ محدود شود. به بیان دیگر، مسئله ممکن است «حذف شخص رفسنجانی» نبوده باشد؛ مسئله «حذف حق وتوی راهبردی رفسنجانی» بر تصمیمات نظامیان بوده باشد.
شواهد موجود تصویری پیچیدهتر از رابطۀ رفسنجانی و فرماندهان سپاه ارائه میکنند. نمیتوان این رابطه را صرفاً به دشمنی شخصی فروکاست و همچنین نمیتوان از منابع فعلی وجود یک توطئۀ سازمانیافته برای کودتا علیه رفسنجانی را نتیجه گرفت. اما در سوی دیگر، تقلیل مسئله به یک «اختلاف نظر معمول میان سیاستمداران و نظامیان» نیز با تمام شواهد سازگار نیست. وقتی فرماندۀ وقت سپاه میگوید دو تفکر «خیلی جدی» مقابل یکدیگر آرایش گرفته بودند؛ وقتی از «استراتژی تحمیلی» سخن میگوید؛ وقتی اعتراف میکند بخشی از تصمیمات «به آقای هاشمی هم» گفته نشده بود؛ وقتی میگوید مصوبات گرفته میشد «بدون اینکه نیتمان را بگوییم»؛ وقتی هدف را واداشتن مسئولان به حرکت «پشت سر سپاه» معرفی میکند؛ و هنگامی که اذعان میکند گزینۀ «فرماندهی را بدهید به سپاه» نیز مطرح شده بود، دیگر دشوار است رابطۀ فرماندهی سپاه و رفسنجانی را صرفاً در قالب یک اختلاف کارشناسی توصیف کرد.
این شواهد دستکم نشان میدهند بخشی از فرماندهی سپاه میکوشید در طی جنگ با عراق استقلال راهبردی بیشتری به دست آورد و در مواردی رهبری سیاسی جنگ را در برابر واقعیتهای ایجادشده در میدان قرار دهد. از این منظر، مفهوم «کنارزدن عملی رفسنجانی» میتواند چارچوبی برای فهم این فرایند باشد: نه برکناری رسمی او، بلکه تلاش برای محدود کردن قدرت واقعی او در تعیین جهت جنگ.
اگر بخواهیم برای این فرایند از تعبیر «کودتای سفید» استفاده کنیم، باید حدود آن را دقیق مشخص کنیم. آنچه شواهد فعلی نشان میدهد کودتا علیه نظام سیاسی یا حتی طرح اثباتشدهای برای عزل رفسنجانی نیست؛ بلکه نوعی کشمکش درون ساختار قدرت بر سر این است که تصمیم نهایی جنگ در کجا تولید شود: در سطح رهبری سیاسی یا در فرماندهی نظامی. و شاید به همین دلیل، مهمترین سند برای طرح فرضیۀ «کنارزدن عملی» رفسنجانی نه سخنان منتقدان سپاه، بلکه عبارت خود فرماندۀ وقت سپاه باشد: «گفتیم اصلاً میرویم حرفهای خودمان را در عمل به آقایان تحمیل میکنیم.»
اگر این جمله را در کنار دیگر جملات فرماندهان سپاه بگذاریم، پرسش اصلی مقاله شکل دقیقتری پیدا میکند: آیا از مقطعی به بعد، مسئلۀ بخشی از فرماندهان سپاه دیگر صرفاً مخالفت با استراتژی هاشمی رفسنجانی نبود، بلکه تلاش برای ساختن سازوکاری بود که بتوانند بدون برکناری رسمی او، از قدرت واقعیاش در تعیین مسیر جنگ عبور کنند؟
شواهد موجود پاسخ قطعی به مفهوم «کودتا» نمیدهند؛ اما برای طرح جدی فرضیۀ «کنارزدن عملی فرماندۀ جنگ» مواد تاریخی قابل توجهی در اختیار میگذارند.
منابع
محققی، م. ح. (۱۳۹۳). اسرار مکتوم: ناگفتههای دفاع هشتساله از زبان مسئولان کشوری و لشکری دوران جنگ. تهران: نشر بیست و هفت بعثت.
هاشمی رفسنجانی، ا. (بیتا). ناگفتههای هشت سال دفاع مقدس به روایت هاشمی: برای رفع اختلاف سپاه و ارتش فرمانده جنگ شدم. آخرین خبر.
دیدبان ایران. (۱۴۰۲). سردار رشید: امام دوتا بال داشت، یک بال نظامی که محسن رضایی بود و یک بال سیاسی که آقای هاشمی بود.