امام خمینی هیچ نظریۀ مدونی با عنوان نظم نوین جهانی ارائه نکرد، اما اگر نوشتهها و سخنرانیهای او را از کتاب ولایت فقیه تا سالهای پایانی زندگی در کنار یکدیگر قرار دهیم، میتوان اجزای نسبتاً منسجمی از یک نظم سیاسی بدیل را در اندیشۀ او مشاهده کرد.
نقطۀ آغاز این اندیشه، مسئلۀ حکومت اسلامی است. امام خمینی در «ولایت فقیه» مسئله را به ایران محدود نمیکند. او از وظیفۀ مسلمانان در «یکایک کشورهای اسلامی» برای به پیروزی رساندن «انقلابات سیاسی ـ اسلامی» سخن میگوید و معتقد است حکومتهای «ظالم و دستنشانده» باید سرنگون و حکومت اسلامی جایگزین آنها شود.
پیروزی انقلاب ۱۳۵۷ این اندیشه را وارد مرحلۀ تازهای کرد. ایران از این پس فقط یک کشور اسلامی نبود، بلکه در سخنان امام خمینی به «مبدأ» حرکتی گستردهتر تبدیل شد. مفهوم «صدور انقلاب» نیز در همین چارچوب معنا پیدا میکند.
با این حال، صدور انقلاب در نظر امام خمینی لزوماً به معنای کشورگشایی نبود. او صریحاً میگفت کشورهای دیگر باید در جای خود باقی بمانند و ایران نباید برای صادر کردن انقلاب به آنها لشکرکشی کند. آنچه باید صادر میشد، الگوی انقلاب بود: ملتهای دیگر باید بیدار شوند، حکومتهای وابسته یا نامطلوب خود را تغییر دهند و به سوی حکومت اسلامی حرکت کنند.
بنابراین میتوان زنجیرۀ مورد نظر او را چنین بازسازی کرد:
انقلاب اسلامی ایران ← صدور انقلاب ← بیداری ملتها ← انقلابهای سیاسی ـ اسلامی ← تغییر حکومتهای وابسته ← تشکیل حکومتهای اسلامی ← وحدت جهان اسلام.
در این نظم، آمریکا و شوروی صرفاً دو دشمن خارجی ایران نبودند. امام خمینی جهان را در قالب تقابل «مستضعفان» و «مستکبران» میدید و از کوتاه شدن دست قدرتهای شرق و غرب از کشورهای دیگر، تشکیل «حزب مستضعفین در تمام دنیا» و سرانجام غلبۀ مستضعفان بر مستکبران سخن میگفت.
اسرائیل نیز در این تصور جایگاه مشخصی داشت. امام خمینی اسرائیل را بخشی مشروع از نظم مطلوب خاورمیانه نمیدانست و از نابودی آن سخن میگفت. مبارزه با اسرائیل نیز از نظر او صرفاً مسئلۀ فلسطینیان نبود، بلکه وظیفهای فراملی برای مسلمانان و نیروهای مقاومت به شمار میرفت. او حتی در سالهای پایانی عمر از تشکیل «هستههای مقاومت حزبالله در سراسر جهان» سخن گفت.
اما این پروژه را نباید با تشکیل یک امپراتوری متمرکز به رهبری ایران یکی دانست. امام خمینی در عین حال از حفظ کشورها و مرزها، عدم کشورگشایی، استقلال دولتها و روابط با کشورهای دیگر سخن میگفت. در وصیت نامه اش نیز مسلمانان را به حرکت به سوی «یک دولت اسلامی با جمهوریهای آزاد و مستقل» فراخواند.
بنابراین شاید دقیقترین توصیف این باشد که نظم مطلوب امام خمینی «فرادولتی» بود، نه الزاماً «ضد دولتی»: دولتها و جمهوریها میتوانستند باقی بمانند، اما قرار بود در چارچوبی اسلامی و فراملی به یکدیگر نزدیک شوند و از سلطۀ قدرتهای بزرگ خارج شوند.
از کنار هم گذاشتن این عناصر، تصویری سهسطحی ظاهر میشود:
در سطح ملی: حکومت اسلامی و استقلال از قدرتهای خارجی.
در سطح جهان اسلام: همگرایی دولتها، ملتها و جنبشهای اسلامی و مقابله با اسرائیل و نفوذ ابرقدرتها.
در سطح جهانی: اتحاد مستضعفان و تغییر رابطۀ قدرت میان مستضعفان و مستکبران.
از این منظر، امام خمینی شاید «نظریۀ نظم نوین جهانی» به معنای متعارف آن ارائه نکرده باشد، اما اندیشۀ او حاوی اجزای یک نظریۀ تغییر نظم بود: تعریفی از نظم موجود، نیرویی برای تغییر آن، سازوکاری برای گذار و تصویری از نظمی که باید جایگزین آن شود.
#امام_خمینی #جمهوری_اسلامی #صدور_انقلاب #ولایت_فقیه #نظم_جهانی #خاورمیانه #سیاست_خارجی #محور_مقاومت