28 امرداد سالروز یک واقعه تاریخی که بیش از هفتاد سال از آن میگذرد، هر سال در اواخر مرداد، داغتر از همیشه بر سر زبانها میافتد. سئوال همیشگی هم اینه که آیا در 28 مرداد 1332 بر علیه مصدق کودتا شد؟ در سالنامه رسمی جمهوری اسلامی که اینطور نوشته شده است. در کتاب های تاریخی مدارس ما هم همین روایت گفته می شود.
طرفداران مصدق در همین یکی دو روز از سال برای از دست رفتن تنها نخست وزیر دموکرات و تنها امید دموکراسی در ایران نوحه می خوانند. در مقابل اما مخالفان هم روایتی دیگری دارند که نه تنها مصدق را دموکرات نمی دانند که اتفاقا ورق را برگردانده و او را همدست حزب توده و عامل اصلی کودتا برعلیه شاه میدانند.
سئوال اصلی این ویدئو در واقع همین است. آیا در 28 مرداد 1332 برعلیه دولت دکتر محمد مصدق کودتا شد یا اینکه رویدادهای آن روز عملیات ضدکودتایی بود برعلیه کودتایی که محمدمصدق و دکتر فاطمی داشتند برعلیه کشور می کردند.

انباشت نارضایتی
عموماً امروز گفته می شود که مصدق شخصتی ملی و دموکراتیک بود و انگلیسیها و آمریکاییها بودند که حضور یک نخست وزیر دموکرات را در ایران نمی پذیرفتند. در ویدئویی که بعد از این خواهد آمد به اشتباهات متعدد مصدق در دوران 28 ماهه نخست وزیری خود خواهم پرداخت. اما نارضایتی در میان مردم از سیاسیون ارتشیون گرفته تا مذهبیون و مردم کوچه و خیابان بالا گرفته بود. اقتصاد کشور در حال فروپاشی بود و دکتر مصدق با همه گروههای سیاسی و حتی یارانش درگیر سشده بود.
با انباشته شدن این نارضایتیها، زمزمههای تغییر در میان سیاسیون، روحانیون و ارتشیان به گوش رسید. به گفته شهرام یزدی پژوهشگر تاریخ «فکر برکناری مصدق، مدتها قبل از ورود آمریکاییها، در میان خود ایرانیان شکل گرفت.» مخالفان مصدق به این نتیجه رسیده بودند که او نه تنها قادر به حل بحران نفت نیست، بلکه کشور را به سمت نابودی اقتصادی و نفوذ کمونیستی سوق میدهد.
مذاکرات سری با سفارت آمریکا در تهران آغاز شد. در اوایل تیرماه ۱۳۳۲، دو نفر از مخالفین به نامهای حسامدولتآبادی و سرلشگر حسن ارفع به دیدار «هندرسن» (سفیر آمریکا) رفتند. آنها صراحتاً گفتند که اگر آمریکا دست از حمایت مصدق بردارد، خودشان او را برکنار خواهند کرد. هندرسن که قحطالرجالی در ایران میدید، مخالفان را به چالش کشید و آنها شخص «سرلشگر فضلالله زاهدی» را به عنوان نخستوزیر جایگزین معرفی کردند. زاهدی چهرهای خوشسابقه و محبوب در میان نظامیان و سیاسیون بود و سابقهٔ مبارزه با اشغالگران انگلیسی و شوروی را داشت.
آیا این به معنی طراحی کودتا است
داستان عملیات آژاکس این وسط چیست؟
در همین زمان، عملیات «تی پی آژاکس» توسط سیا طراحی شد. تی پی ابتدا به معنی توده پارتی است: حزب توده. یعنی هدف اصلی نه دولت مصدق که حزب توده است. سازمان سیا در آن زمان یک سازمان تازه تاسیس است. به گفته شهرام یزدی و بر اساس گزارش محرمانهٔ ویلبر (افسر سیا) و شواهد دیگر، معتقد است که سیا در آن زمان(۱۹۴۸) آنقدر ناتوان بود که حتی نقشهٔ خیابانهای تهران را نداشت و هیچیک از افسران ارتش ایران را نمیشناخت. مأموران سیا به ایران آمدند و به دنبال یک شبکهٔ نظامی وابسته به خود میگشتند. آنها ابتدا به سراغ سرلشگر زاهدی رفتند، اما متوجه شدند که او افسران صف (فرماندهان گردانها و گروهانها) را نمیشناسد. سپس به سراغ گروهی از افسران وفادار به شاه مانند سرهنگ محمدحسن اخوی و سرهنگ زند کریمی رفتند.
آن داستانی هم که در مورد عملیات تی پی آژاکس در خاطرات کرمیت روزولت جونیور آمده است ساده انگارانهتر از آن است که بتوانیم آن را به عملیات دولت ایلات متجده ربط بدهیم. انقدر ساده انگارانه است که آیزنهاور رئیس جمهور آمریکا آن خاطرات را داستان خوانده است.
یزدی تأکید میکند: که این طرف ایرانی است که با آمریکاییها مرتبط شدند و نه برعکس و ایرانیها فقط حمایت سیاسی آمریکا را میخواستند، نه دخالت عملیاتی و نه پول.» این افسران، برنامههای خود را با آمریکاییها در میان نمیگذاشتند و هیچگاه یک ریال از آنها پول دریافت نکردند. آنها فقط میخواستند اطمینان حاصل کنند که اگر علیه مصدق قیام کنند و حزب توده واکنش نشان دهد و شوروی تهدید به حمله کند، آمریکا پشت آنها خواهد ایستاد.
راستش را بخواهید اگر طرفداران دولت مصدق عملیات تی پی آژاکس را به عنوان یک عملیات موفق که دولت مصدق را براندازی کرده به رسمیت بشناسند بسیار بیشتر موجب خجالت خواهد بود. چون در این صورت ساده ترین و ارزان ترین کودتای تاریخ را به رسمیت شناختند. یعنی این دولت انقدر ضعیف بوده است که 5 میلیون دلار بودجه از هزاران کیلومتر آنطرف تر در دفتر مرکزی نیکوزیا در قبرس رهبری شده و دولت قانونی را تنها با شانتاژ و پول، نفوذ، تبلیغات، تحریک در عرض دو روز به زیر کشیده اند.
سناریون عملیات تیپیآژاکس (TPAJAX) این بوده است دوستان. ماموران سازمان سیا با هزینه 11 دلار در هفته نمایندگان مجلس شورای ملی را وادار کردند تا علیه دولت مصدق اقدم کنند. خرید و تطمیع شامل چهرههای سیاسی و نظامی و مدهبی هم می شد تا همه آنها را علیه مصدق بشورانند.
یک کارزار تبلیعاتی از طریق روزنامهها و رادیوهای تهران راه اندازی شد تا دکتر مصدق را به عنوان یک کمونیست یا همدست آنها معرفی کند.
همزمان کرمیت روزولت، مدیر عملیات در تهران، موفق به ایجاد یک شبکهٔ مخفی از روحانیون، افسران ارتش و عوامل خیابانی شد.
ژنرال فضل الله زاهدی و دربار هم توانستند جمعیت های بزرگی را به خیابان بکشانند و پادگانها را از اجرای دستورات مصدق بازدارند.
این همه چیزی است که به عنوان کودتای 28 مرداد معروف شده است. سیا نه نقشهٔ نظامی از تهران داشت و نه اطلاعات کافی دربارهٔ فرماندهان ارتش. با این حال در توانسته بود به ادعای طرفداران مصدق دست به چنین کودتایی بزند. خوب اینجا گپهای زیادی وجود دارد.
خوب اگر کودتایی در میان نبوده روند رخدادهای نفس گیر از 26 تا 28 مرداد را چگونه می توان تغریف کرد.
اشتباه مهلک مصدق برای انحلال مجلس
دکتر محمد مصدق، مجلس هفدهم شورای ملی را در روز یکشنبه، ۲۵ مرداد ۱۳۳۲ (۱۶ اوت ۱۹۵۳) منحل اعلام کرد.
با این حال، این انحلال حاصل یک فرایند چندروزه بود که با برگزاری یک همهپرسی انجام شد:
· ۱۲ مرداد ۱۳۳۲ (۳ اوت ۱۹۵۳): همهپرسی در تهران برگزار شد. منابع دیگر این تاریخ را روز اعلام انحلال مجلس توسط مصدق ذکر کردهاند.
· ۲۰ مرداد ۱۳۳۲ (۱۱ اوت ۱۹۵۳): نتایج رسمی همهپرسی اعلام شد.
· ۲۱ تا ۲۴ مرداد: دکتر مصدق از شاه درخواست کرد تا فرمان انحلال مجلس را صادر کند، اما محمدرضا پهلوی با این کار موافقت نکرد.
· ۲۵ مرداد ۱۳۳۲ (۱۶ اوت ۱۹۵۳): دکتر مصدق به طور رسمی و یکجانبه انحلال مجلس را اعلام کرد.
گفتنی است که خود شاه، فرمان انحلال این مجلس را چهار ماه بعد، در ۲۸ آذر ۱۳۳۲ (پس از کودتای ۲۸ مرداد) صادر کرد.
حال این سئوال اساسی پیش می آید؟ در صورت انحلال مجلسی که به نخست وزیر (در آن تاریخ محمد مصدق) رای داده. مسئولیت اداره کشور با کیست؟
آیا در صورت انحلال مجلس، مشروعیت نخست وزیر برای اداره امور هم لغو می شود.
در صورت وجود مجلس که پاسخ مشخص است، مسئولیت را نخست وزیر خواهد بود
بر اساس متمم قانون اساسی مشروطه (مصوب ۱۲۸۶)، پاسخ چنین حرکتی روشن است: پس از انحلال مجلس، مسئولیت اداره کشور مستقیماً بر عهده هیئت وزیران به ریاست نخستوزیر قرار میگرفت. در این نظام، پادشاه از مسئولیت اجرایی مبرا بود و وزرا پاسخگوی امور بودند.
1. اصل ۴۴ متمم قانون اساسی: این اصل به صراحت بیان میدارد که «شخص پادشاه از مسئولیت مبری است. وزرای دولت در هر گونه امور مسئول مجلسین هستند». به عبارت دیگر، پادشاه در امور اجرایی و حکومتی هیچ گونه مسئولیتی ندارد و این وزرا هستند که پاسخگوی عملکرد خود در برابر مجلس هستند.
2. اصل ۶۰ متمم قانون اساسی: این اصل نیز بر مسئولیت وزرا در برابر مجلسین (مجلس شورای ملی و مجلس سنا) تأکید کرده و آنان را موظف به حضور در مجلس و پاسخگویی میکند.
3. اصل ۶۴ متمم قانون اساسی: برای رفع هرگونه ابهام، این اصل تصریح کرده که «وزرا نمیتوانند احکام شفاهی یا کتبی پادشاه را مستمسک قرار داده، سلب مسئولیت از خودشان بنمایند». این بدان معناست که فرامین شاه نمیتواند بهانهای برای فرار وزرا از زیر بار مسئولیتهای قانونیشان باشد و آنها در قبال عملکرد خود، پاسخگوی مجلس هستند، نه دستورات پادشاه.
اما بسیار پیش آمده بود که در ایران مجلسی تشکیل نشده بود. در اصطلاح سیاسی و حقوقی به این دوره ها دوران فترت می گویند که بسیار هم پیش آمده. در دوران قاجار و پس از تشکیل مجلس شورای ملی، کشور حدوداً ۱۵ سال و ۱۰ ماه بدون مجلس قانونگذاری فعال بوده است که این دورانها با عنوان «دورهٔ فترت» شناخته میشوند.
در مجموع چهار دوره فترت در زمان قاجار رخ داده که دلایل مختلفی داشتند:
· فترت اول (۱ سال و ۴ ماه) به دلیل به توپ بسته شدن مجلس توسط محمدعلیشاه قاجار بود.
· فترت دوم (۳ سال) و فترت سوم (۵ سال و ۷ ماه) به دلیل جنگ جهانی اول و اشغال ایران توسط نیروهای خارجی رخ داد. در این دوران، کشور درگیر بحران و ناامنی بود و امکان برگزاری انتخابات و تشکیل مجلس وجود نداشت.
· فترت چهارم (۷ ماه) فاصلهٔ کوتاهی بین پایان دورهٔ چهارم و آغاز دورهٔ پنجم بوده است.
در این دوره ها به صورت تاریخی شخص شاه مسئولیت انتخاب و تایید نخست وزیر را داشت. همانطور که بارها شاهان قاجار نخست وزیران را تایید و انتخاب می کردند.
این موضوع را هم خود مصدق می دانست و هم اطرافیان مصدق به او یادآوری کرده بودند. کسانی مانند دکتر صدیقی و دکتر سنجابی خیلی مشخص به او گوشزد کردند که در صورت انحلال مجلس شاه می تواند او را عزل کند. جالب اینجاست که جواب مصدق به سنجابی این بود که «شاه جرأت ندارد!» یعنی او به قانونیت حکم واقف بود، اما فکر میکرد شاه جسارت اجرای آن را ندارد.
بر اساس اصل 27 متمم قانون اساسی، نخستوزیر توسط پادشاه به مجلس معرفی می شد. عزل او هم به همچنین توسط شاه بود. همانطور که پیش از آن معرفی و عزل قوام توسط شاه صورت گرفته بود و کسی این کار را کودتا نمیداند. قبل هم آن هم عزل و نصب نخست وزیران به همین ترتیب بود بعد از آن هم به همان ترتیب بود.
در مرحله اول نخستوزیر از سوی پادشاه به مجلس شورای ملی معرفی میشد که در اصل 27 و 48 متمم قانون اساسی آمده است و تاکید شده عزل و نصب وزرا به موجب فرمان همایون پادشاه است.
در مرحله دوم رای اعتماد یا رای تمایل به نخست وزیر داده می شد و مجلس بود که با رأی خود، به نخستوزیر منتخب مشروعیت میبخشید. در واقع مشروعیت و قدرت واقعی نخستوزیر از مجلس ناشی میشد. دلیل آن، اصل کلیدی مسئولیت وزرا در برابر مجلس بود.
برای عزل هم به همچنین
· بر اساس نص صریح قانون (اصول ۴۶ و ۴۸): عزل نخستوزیر با صدور فرمان پادشاه انجام میشد.
· در صورت وجود مجلس عزل تنها با رأی عدم اعتماد مجلس امکانپذیر بود و نقش شاه تشریفاتی بود ولی در صورت عدم وجود مجلس (دوران فترت) پادشاه این اختیار را داشت که نخست وزیر را عزل کند.
البته قانون اساسی مشروطه در این باره دچار یک خلأ و ابهام اساسی دارد و همین موضوع، زمینهساز مناقشه کودتای نامیدن 28 مرداد شده است. اما به صورت تاریخی هیچ ابهامی وجود ندارد.
رخدادهای نفسگیر؛ از ۲۵ تا ۲۸ مرداد
شب ۲۵ مرداد؛ یک اشتباه مهلک
به هر روی در ۲۵ مرداد ۱۳۳۲ (۱۶ اوت ۱۹۵۳): دکتر مصدق به طور رسمی و یکجانبه انحلال مجلس را اعلام کرد. همان شب محمدرضا شاه فرمان عزل نخستوزیر مصدق و انتصاب زاهدی به نخست وزیری را صادر کرد.
در زمان صدور فرمان عزل شاه در کاخ خود در کلاردشت بود.
سرهنگ نصیری، فرمانده گارد شاهنشاهی، مأمور ابلاغ این فرمان در نیمهشب به خانهٔ مصدق می رود. اما نصیری اشتباه بزرگی مرتکب شد. او با ۴ کامیون سرباز به خانهٔ مصدق رفت، در حالی که قرار بود با سرهنگ آزموده (که چند کامیون دیگر داشت) هماهنگ شود. وقتی سرهنگ ممتاز، محافظ خانهٔ مصدق، نصیری را بازداشت کرد و از او پرسید مأموریتت چیست، نصیری به جای اینکه بگوید حامل فرمان شاه هستم، گفت «امریه داشتم»! رئیس ستاد ارتش (سرتیپ ریاحی) که از فرمان شاه بیخبر بود، به نصیری گفت مگر تو مسئول آوردن و بردن سربازی؟ و او را بازداشت کرد. مصدق فرمان را می بیند اما نصیری را آزاد نمی کند و حکم عزل را نمی پذیرد. این دستگیری نصیری و نپذیرفتن حکم دربار در دادگاه مصدق هم عنوان می شود. مصدق می دانست کار غیرقانونی انجام داده است و در پاسخ قاضی مصدق یک حرف خنده داری می زند و می گوید نسبت به اصالت دستخط و امضای فرمان تردید داشت و آن را جعلی میدانست. این تردید نیز یکی از بهانههای قانونی او برای عدم پذیرش حکم بود
ایراد دومش هم شیوه ابلاغ حکم در نیمه شب توسط یک گروه نظامی مسلح شامل چهار کامیون و دو جیپ و یک زره پوش بود و وزیران کابینه هم توسط نیروهای انتضامی بازداشت شده بودند. این شیوه البته غیرمعمول بود و مصدق درست می گوید که این شیوهٔ ابلاغ هیچ شباهتی به یک رویهٔ اداری یا قانونی نداشت اما نصیری و زاهدی به این اندیشیده بودند که مصدق حکم عزل خود را نخواهد پذیرفت و با نیروی نظامی به درب خانه مصدق رفتند.
روزهای ۲۶ و ۲۷ مرداد؛ غوغای توده و اوج ناامنی
اما رویداهای پس از آن شب طوفانی 25 مرداد این ادعاهای مصدق برای نپذیرفتن فرمان عزل را کاملاً بی اعتبار می کند. اگر شکی در اصالت فرمان داشت در روزهای بعد به کمک دکتر فاطمی نمی بایست شورش شهری برپاکند.
مصدق به پادشاهی مشروطه اگر هم وفادار بود که اما وزیر امور خارجه او دکتر حسین فاطمی در روزهای بعدی دست بالا را داشت و به کمک تودهای ها برای براندازی کامل پادشاهی وارد عمل شد. البته دکتر مصدق فرماندهی و تصمیم گیرنده نهایی بود و مسئولیت اصلی را برعهده داشت.
به گفته شواهد
· انحلال گارد شاهنشاهی و بازداشت افسران: اولین اقدام مصدق پس از دریافت حکم عزل، دستور به سرتیپ ریاحی برای دستگیری سرهنگ نصیری و انحلال گارد شاهنشاهی بود. او همچنین دستور بازداشت جمعی از افسران و مقامات سلطنتی را صادر کرد.
· حذف نام شاه از مراسم نظامی: به دستور مستقیم مصدق، نام شاه از دعای صبحگاهی و شامگاهی پادگانها حذف شد. این اقدام نمادین، به معنای نادیده گرفتن جایگاه شاه به عنوان فرمانده کل قوا بود.
· پایین کشیدن مجسمههای شاه: خود مصدق در دادگاه نظامی اعتراف کرد که به حزب ایران گفته است مجسمهها را پایین بیاورند تا «کس دیگری بیاحترامی نکند». این اعتراف، او را مستقیماً در این اقدام مسئول نشان میدهد.
· طرح تشکیل شورای سلطنت و تغییر رژیم: در دادگاه نظامی مشخص شد که مصدق دربارهٔ تشکیل «شورای سلطنت» با افراد مختلف مشورت کرده بود. او در دادگاه به صراحت نگفت که قصد تغییر رژیم داشته، اما طرح این موضوع نشان از عزم او برای پر کردن خلأ قدرت ناشی از خروج شاه داشت.
در این دو روز طوفانی دکتر حسین فاطمی وزیر امور خارجه و یکی از تندروترین یاران مصدق، مسئولیت اجرای دستورات حساس و اعلام سیاستهای جدید را بر عهده داشت.
· پلمب کاخهای سلطنتی: یکی از صریحترین اقدامات فاطمی، مهروموم کردن کاخهای مرمر و سعدآباد بود که به دستور دکتر مصدق انجام داد. این اقدام، نمادینترین حرکت برای نشان دادن پایان دوران سلطنت پهلوی بود.
· ارسال تلگراف به سفرا: فاطمی به سفیر ایران در بغداد تلگراف زد و از او خواست که به استقبال شاه نرود. همچنین به سفرای ایران در رم و بغداد دستور داده شد که از استقبال شاه خودداری کنند. گفتنی است که شاه بعد از شنیدن دستور مصدق و نپذیرفتن فرمان راهی رامسر شد و از آنجا به بغداد و سپس رم می رود.
· سخنرانیهای آتشین: فاطمی در میتینگهای عمومی، به شدت به دربار حمله میکرد و حتی مردم را به پایین کشیدن مجسمه رضاشاه تشویق کرد. او همچنین از تمام سفیران ایران خواست تا به استقبال شاه نروند.
در این دور روز 26 و 27 مرداد، حزب توده نیز با قدرت تمام به میدان آمد. در روز ۲۷ مرداد، تظاهرات عظیم و گستردهای در تهران برگزار کردند که از روزهای قبل وسیعتر و خطرناکتر بود. تودهایها تمام شهر را گرفته بودند و پلاکاردهای بزرگی برای تبلیغ جمهوری دموکراتیک نصب کرده بودند. وحشتناکتر از همه، نصب پرچم شوروی بر روی دیوار بزرگی در میدان توپخانه بود که موجبات وحشت عمومی از نفوذ آشکار کمونیستها را فراهم آورد.
در همین روز، هندرسن (سفیر آمریکا) که به تازگی به تهران برگشته بود، به دیدار مصدق رفت. او در بدو ورود گفت: «آقای دکتر، من امروز در خیابانها دیدم که قدرت دست حزب توده است و نه در دست دولت شما!» مصدق برای اولین بار متوجه خطای فاحش خود شد و بلافاصله با وزیر کشور و رئیس ستاد ارتش تماس گرفت و دستور خالی کردن خیابانها از تودهایها را صادر کرد. نیروهای شهربانی و ارتش با شدتی بیسابقه به تظاهرات کنندگان حمله کردند و صدها نفر از آنها را بازداشت کردند. این سرکوب، برنامهٔ تظاهرات مسلحانهٔ جمعهگاه حزب توده را بر هم زد و ستون فقرات حزب را در روزهای حساس بعدی فلج کرد.
روز سرنوشت، ۲۸ مرداد؛ قیام خودجوش مردم و ارتش:
صبح چهارشنبه ۲۸ مرداد، تهران حال و هوای دیگری داشت. مردم با دیدن شورش و لشکرکشی خیابانی تودهای ها ترسیده بودند و خطر کمونیسم را بیخ گوش خودشان می دیدند. مذهبی ها از ترس کمونیسم و بی دینی، ارتشی ها به دلیل علاقه شان به شاه و مردم عادی هم به دلیل فقر و رکود و تورم و هرج و مرج به خیابان ریختند. مهندس یزدی می گوید که دستههای کوچک ۲۰ تا ۳۰ نفری در میادین و چهارراهها شکل میگرفت و آرام آرام به شعارهایی به نفع شاه جوان تبدیل میشدند.
اما بزرگترین اتفاق نظامی، حرکت تانکهای گردان سلطنتآباد بود. سرهنگ رستم نوذری (که ویلبر در گزارشش اشتباهاً او را بازداشتشدهٔ ۲۵ مرداد نوشته بود)، بدون هیچ امریهای از ستاد ارتش، دستور خروج حدود ۳۰ تانک شرمن و M24 را از پادگان صادر کرد. این تانکها قویترین زرهپوشهای ایران بودند. وقتی تانکها به مردم رسیدند، افسران از میان آنها بیرون آمدند و فریاد زدند: «ای مردم! شما میتوانید در پناه این تانکها با دشمنان شاه مبارزه کنید!» مردم سوار بر تانکها شدند و با شور و شادی به سمت مرکز شهر حرکت کردند.
در همین حین، سربازان و گروههای ضربتی که برای سرکوب مردم فرستاده میشدند، یا اسلحه روی زمین میگذاشتند و به مردم میپیوستند، یا در اولین درگیری، طرفین به هم میپیوستند. در هیچکجای تهران، درگیری نظامی رخ نداد؛ جز یک نقطه: خانهٔ دکتر مصدق. که یکی از رویدادهای تاسف آور است و در آن دولت اسماً دموکرات به سوی مردم شلیک می کند.
خونینترین صحنه، خانهٔ مصدق: سرهنگ ممتاز، محافظ خانهٔ مصدق، با وجود اینکه از حکم عزل مصدق باخبر شده بود، دستور شلیک مستقیم به سوی مردم و نظامیان مهاجم را صادر کرد. درگیری حدود ۴ ساعت طول کشید. در این درگیری، ۴۶ نفر کشته و بیش از ۸۰ نفر مجروح شدند. سرهنگ ممتاز به یک سروان زرهی دستور داد تا با گلولهٔ تانک به سمت مردم شلیک کند. آن سروان مقاومت کرد و گفت که در دستور صبح، فرمان آتش با گلولهٔ توپ نبوده است. سرهنگ ممتاز عصبانی شد و در همین حین، گلولهای به شکم آن سروان خورد و او را مجروح کرد. افسر دیگری (سروان شجاعیان) این دستور را اجرا کرد و با شلیک به یک تیر بتونی برق، ترکشهای آن دست و پای دهها نفر را قطع کرد. دل و رودهٔ عدهای بر زمین ریخت که خبرنگاران در بیمارستانها شاهد آن بودند.
اما در نهایت، یک تانک شرمن به محل رسید و با شلیک یک گلوله، تانک چکسلواکی محافظ خانه و سنگر بالای بام را منهدم کرد. دکتر مصدق و همراهانش (حدود ۱۵ نفر) مجبور به فرار شدند. آنها از دیوار خانهٔ همسایه بالا رفتند و ساعاتی بعد، دستگیر شدند.
پیروزی در سراسر کشور: در همین روز، در شهرهای بزرگ و مذهبی کشور، مردم به خیابانها ریختند و از بازگشت قانون اساسی و پیروزی بر حزب توده به وجد آمدند. یزدی لیستی بلندی از شهرهایی که در آنها جشن و پایکوبی برگزار شد، ارائه میدهد: رشت، رودسر، لنگرود، نوشهر، شاهی، سنگسر، بندر پهلوی، آبادان، مسجدسلیمان، شاپور، اهواز، همدان، خرمآباد، مهاباد، نهاوند، بروجرد، کرمان، اصفهان، کاشان، شیراز، مشهد، قوچان، شاهرود، نیشابور، سبزوار، گرمسار، دامغان، تبریز، رضائیه، مرند، میاندوآب، خوی، سلماس و صدها شهر کوچک دیگر.
در بسیاری از این شهرها، مردم از روز ۲۵ مرداد که خبر خروج شاه را شنیده بودند، خشمگین بودند و به محض شنیدن خبر عزل مصدق، به جشن و پایکوبی پرداختند. در رشت، لشگر مستقر، فرمانده خود را عوض کرد و مردم همراه با نظامیان، مجسمهها را محافظت کردند و علیه تودهایها شعار دادند. در تبریز که خاطرهٔ تلخ تجزیهطلبی سال ۱۳۲۴ را داشتند، مردم از پیروزی بر حزب توده بیش از سایر شهرها شادی کردند.
بعد از ۲۸ مرداد؛
بعد از 28 مرداد دادگاههای مختلفی تشکیل شد و بسیاری از شخصیتهای سیاسی دستگیر و زندانی و بعد محاکمه شدند. از روز شنبه (۳۰ مرداد) تا هفتهها بعد، نیروهای ارتش و شهربانی به دفاتر و مراکز تجمع حزب توده در سراسر کشور یورش بردند. تا مهرماه ۱۳۳۲، خبر بازداشت ۱۴۰۳ نفر از اعضای حزب توده در روزنامهها منتشر شد. از جمله، دفترچهای رمزی که در آن اسامی حدود ۶۰۰ افسر عضو سازمان نظامی حزب توده نوشته شده بود، به دست فرماندار نظامی افتاد و رمزگشایی شد. این افسران همگی دستگیر و محاکمه شدند. حدود ۲۷ نفر از آنها به اعدام محکوم شدند و حکم تعدادی از آنها به حبس ابد تقلیل یافت. بسیاری از رهبران حزب به کشورهای کمونیستی فرار کردند و در آنجا با واقعیت تلخ جهان کمونیسم مواجه شدند.
اما مهمترین محاکمه مربوط به دکتر محمد مصدق بود.
· مصدق به اتهاماتی چون «تلاش برای برهم زدن اساس سلطنت» و «کودتا علیه قانون اساسی» محاکمه شد. کیفرخواستی ۲۰ صفحهای علیه او صادر شد.
· روند دادگاه: محاکمه در دادگاه نظامی و با حضور قضات نظامی برگزار شد. این دادگاه از ۱۷ آبان ۱۳۳۲ آغاز و پس از ۳۵ جلسه در ۱ دی ۱۳۳۲ به پایان رسید. دادستان نظامی درخواست اعدام برای مصدق کرد.
· حکم نهایی: با وجود محکومیت، دادگاه با استناد به «جهات مخففه» از جمله سابقه و خدمات مصدق و توصیهٔ شاه، و با در نظر گرفتن سن بالای او (بیش از ۶۰ سال)، حکم را به سه سال حبس مجرد (انفرادی) کاهش داد.
رفتار مصدق در دادگاه هم جالب بود.
· چالش با مشروعیت دادگاه: او از ابتدا، صلاحیت دادگاه نظامی را برای محاکمه یک نخستوزیر قانونی نمیپذیرفت و آن را فاقد وجاهت میدانست.او معتقد بود که باید در «دیوان کشور» محاکمه شود.
· رفتار او را به شدت احساسی و نمایشی بود. در جلسات دادگاه فریاد میزد، گریه میکرد، وضعیت اغماء و غش کردن را تقلید میکرد و حتی وکیل خود را کتک زد.
· دفاعیات حقوقی و سیاسی: در مقابل قضات، او با لحنی چالشبرانگیز از اقدامات خود دفاع میکرد. برای نمونه، وقتی رئیس دادگاه به او تذکر داد، گفت: «بنده را محکوم کنید... این حکم دادگاه کوچکترین ارزشی ندارد».
· اعتراض به عفو شاه: در یکی از جلسات، وقتی نامه عفو شاه خوانده شد، به شدت عصبانی شد و فریاد زد: «عفو برای خطاکاران است، من خیانتی به مملکت نکردهام و احتیاجی به صرفنظر شاه و عفو ندارم».
· تهدید به اعتصاب غذا و خودکشی: او در اعتراض به روند دادگاه، تهدید به اعتصاب غذا کرد و حتی اعلام کرد که خود را از پنجره به پایین پرتاب خواهد کرد. با این حال، این تهدیدها عملی نشدند.
محاکمه پرسروصدا بعدی دادگاه دکتر حسین فاطمی بود.
پس از سرنگونی دولت دکتر مصدق در ۲۸ مرداد ۱۳۳۲، حسین فاطمی که به عنوان یکی از سرسختترین مخالفان شاه شناخته میشد، تحت شدیدترین تعقیبات قرار گرفت و ناچار به مخفی شدن شد. دولت نظامی سرلشکر زاهدی برای یافتن او جایزه تعیین کرد و او را «مورد نفرتترین و تحتتعقیبترین فرد» کشور معرفی نمود.
در این دوران، خبرهای ضد و نقیضی درباره سرنوشت او منتشر میشد؛ حتی برخی گزارشها حاکی از آن بود که او توسط یک جمعیت خشمگین تکهتکه شده است.
دستگیری فاطمی نتیجه یک عملیات سازمانیافته بود:
· دستگیری اطرافیان: در شهریور ۱۳۳۲ (اوایل مهرماه)، دولت برای یافتن او دست به اقدام جدیتری زد. در تاریخ ۲۴ سپتامبر ۱۹۵۳ (اول مهر ۱۳۳۲)، همسر، خواهر شوهر و اعضای کارکنان شخصی فاطمی به اتهام پنهان کردن محل اختفای او دستگیر شدند. هدف از این اقدام، افزایش فشار بر فاطمی برای تسلیم شدن بود.
· دستگیری نهایی: این فشارها سرانجام نتیجه داد و حسین فاطمی در ۶ اسفند ماه ۱۳۳۲، پس از حدود ۶ ماه مخفی شدن، در یکی از محلات تهران توسط عوامل تیمور بختیار (رئیس وقت شهربانی) دستگیر شد. منابع دیگر تاریخ دستگیری او را اسفند ۱۳۳۳ ذکر کردهاند که به نظر میرسد با توجه به تاریخ اعدام او در آبان ۱۳۳۳، سال ۱۳۳۲ دقیقتر باشد.
دکتر حسین فاطمی، وزیر امور خارجه و یکی از نزدیکترین یاران مصدق، سختترین مجازات را متحمل شد.
· اتهامات: او متهم به اقدام علیه امنیت کشور و همکاری با مصدق در طرح تغییر نظام پادشاهی شد.
· حکم: دادگاه نظامی، فاطمی را به اعدام محکوم کرد.
· نتیجه: حکم اعدام او به اجرا درآمد و عفو نخورد.
علاوه بر مصدق و فاطمی، بسیاری از اعضای دولت و حامیان او نیز دستگیر، محاکمه یا تبعید شدند:
· سرتیپ تقیریاحی: رئیس ستاد ارتش دولت مصدق، همراه با او محاکمه شد.
· علیشایگان و دکتر صدیقی: از دیگر مقامات دستگیرشده.
· خلیل ملکی: بدون محاکمه در قلعه فلکالافلاک زندانی شد.
به طور کلی، دادگاههای پس از ۲۸ مرداد، نمایشی از قدرت دولت جدید برای حذف مخالفان و تثبیت حکومت پهلوی بود. که دوره تازه ای از تاریخ ایران پس از آن شروع شد و شاه قدرت بیشتر گرفت. واقعه بود که اگر در هر طرف ماجرا باشیم باید اذعان کنیم که نقشش در تاریخ معاصر ما داشته است و مبدا بسیاری دیگر از رویدادهای پس از آن است. از یک طرف موجب تضعیف نهاد مجلس و نخست وزیری شد و از طرف دیگر نهاد اعتبار نهاد سلطنت را بین قشری از جامعه ایران زیر سئوال برد و برآیند اینها یعنی تضعیف دموکراسی در ایران. مضاف بر آن دو گروه از ایران گرایان روبرو همدیگر قرار گرفتند که و نیجه این هماورد هم سالها بعد در سال 57 در دامن کسانی ریخته شد که اعتقادی به ایران گرایی نداشتند.