وحدت وجود یکی از مفاهیم کلیدی و پیچیده در جهان‌بینی عرفانی است که محور اصلی اندیشه‌های عرفا محسوب می‌شود. در کتاب «عرفان حافظ» توضیح داده شده است که این مفهوم کمتر کسی به عمق آن پی برده و بسیاری از افراد، از جمله مستشرقین و برخی متفکران معاصر، آن را با مفاهیمی مانند «حلول» و «اتحاد» اشتباه می‌گیرند، در حالی که این دو مفهوم در واقع ضد وحدت وجود هستند. وحدت وجود به معنای آن نیست که همه چیز خداست (پانتئیسم) یا اینکه موجودات در خدا حل شده‌اند، بلکه ریشه در تفکیک میان «وجود» و «ماهیت» دارد. 📖مجموعه آثار استاد شهید مطهری — صفحهٔ 392
در تحلیل دقیق‌تر، وحدت وجود به این معناست که پس از تفکیک حساب ماهیت از حساب وجود و در نظر گرفتن اصالت برای وجود، آن وجودی که در مقابل ماهیت قرار دارد، واحد است. این دیدگاه با آنچه در یونان باستان یا هند به نام وحدت حقیقت مطرح شده، تفاوت دارد؛ زیرا در آن مکاتب، بحث بر سر وحدت حقیقت بود، اما در حکمت اسلامی، بحث بر سر اصالت وجود و وحدت آن در مقابل کثرت ماهیات است. این اصطلاح از محیی الدین عربی آغاز شد و شاگرد او، صدرالدین قونوی، آن را به صورت یک مکتب مشخص و منسجم پایه‌ریزی و شرح داد. 📖مجموعه آثار استاد شهید مطهری — صفحهٔ 393
از دیدگاه عرفانی، وقتی عارف عظمت لایتناهی حق را شهود می‌کند، متوجه می‌شود که متناهی در مقابل لایتناهی اصلاً نسبتی ندارد. در این حالت، شهود وحدت رخ می‌دهد و عارف قهراً غیر خدا را اساساً نمی‌تواند ببیند، زیرا اگر آن وجود است، این‌ها دیگر وجود نیستند؛ اگر آن قدرت است، این‌ها دیگر قدرت نیستند. بنابراین، وحدت وجود به معنای انحصار وجود به وجود حق است، به این معنا که هر موجودی غیر از خدا، هرچند عظمتی داشته باشد، محدود است و در برابر وجود لایتناهی خدا، مانند لاشی (هیچ) به نظر می‌رسد. این شهود باعث می‌شود که کثرت ظاهری موجودات در برابر وحدت حقیقت وجود، محو شود و تنها وجود واحد حق باقی بماند. 📖مجموعه آثار استاد شهید مطهری — صفحهٔ 394
