این متن به بررسی ابعاد علمی و اخلاقی زندگی علامه طباطبایی و نقش تحولآفرین ایشان در حوزههای علمیه میپردازد. ایشان با ورود به قم، خلأ موجود در علوم عقلی، فلسفه و عرفان را با برگزاری جلسات بحث و نگارش حواشی ارزشمند بر متون حدیثی پر کردند. برجستهترین دستاورد ایشان، نگارش تفسیر المیزان است که با روش ابداعی تفسیر قرآن به قرآن، جانی تازه به مطالعات قرآنی بخشید. علیرغم مخالفتها و فشارهای برخی معاصران، ایشان با سعه صدر، تواضع و روحیهای آزاداندیش به تربیت شاگردان برجستهای همت گماشتند. در نهایت، این منابع بر زهد و اخلاص علامه تأکید دارند که همواره خدمت به معارف اسلامی را بر مقامهای ظاهری چون مرجعیت ترجیح میدادند.

در تاریخ اندیشهی معاصر ایران، دههی بیست و سی شمسی در حوزهی علمیه قم، روزگار سیطرهی مطلق «فقه و اصول» بود. در آن اتمسفر غلیظ، عقلگرایی و فلسفه نه یک انتخاب علمی، که لکهای سیاه بر دامن فضل بود. اصطلاح «وارد معقولات شدن» در آن زمان نه یک توصیف، که نقیصهای بزرگ محسوب میشد و از آن به عنوان «جریانی زشت و گزنده» یاد میکردند. در این میانه، مردی با لهجهی شیرین آذری-فارسی از تبریز آمد تا سکوتی هزارساله را بشکند. سید محمدحسین طباطبایی، مردی بود که آگاهانه از مقام مرجعیت و ریاست گذشت تا «قربانیِ» احیای عقل و قرآن شود.
زمانی که علامه طباطبایی به قم وارد شد، تدریس فلسفه و عرفان جرم نبود، اما خروج از جادهی متداول نُقلیات محسوب میشد. جریان غالب به گونهای بود که طلاب حتی در گفتارهای روزمره میگفتند: «انقدر صغرا و کبری نچین!»؛ کنایهای به منطق و تفکر عقلی. علامه برای عبور از این سد، راهی دشوار برگزید. او جلسات فلسفی خود را به جای مساجد و مدارس پرزرقوبرق، به صورت شبانه و مخفیانه در منازل دوستان برگزار میکرد.
تعداد شاگردان این محافل از انگشتان دست تجاوز نمیکرد، اما همانجا بود که بذر مکتب عقلی نوین پاشیده شد. در حالی که برای دروس «اصول» صدها نفر گرد میآمدند، علامه در کنج خانهها، جانهایی چون مطهری را با «اسفار» و «برهان شفا» صیقل میداد.
«شاید اگر علامه طباطبایی به قم وارد نمیشد، خلأیی در این حوزه ایجاد میشد که هیچگاه پر نمیگشت.»
ایمان علامه به عقل، تنها در ساحت نظر نبود. هنگامی که نوبت به بازنشر مجموعهی عظیم «بحارالانوار» رسید، ناشر (مرحوم آخوندی) از علامه خواست تا بر برخی احادیث حاشیه بزند. علامه در این مسیر، بدون تعارفهای مرسوم، به نقد برخی برداشتهای علامه مجلسی پرداخت. این اقدام لرزه بر اندام مقدسین انداخت؛ نامههای اعتراضی از قم و نجف مانند باران بر خانهی او باریدن گرفت.
فشارها به قدری سهمگین شد که ناشر از او خواست اجازه دهد بخشهای چالشبرانگیز حذوف شود. پاسخ علامه، مانیفست «شرافت علمی» او بود: «مطلبی که من مینویسم، وظیفهی علمی من است. اگر قرار باشد حتی یک "واو" از نوشتهی من کم شود، من رضایت نمیدهم. میخواهید چاپ کنید، میخواهید چاپ نکنید.» او ترجیح داد چاپ کتاب متوقف شود اما حقیقتِ علمی دستخوش مصلحتسنجیهای سلیقهای نگردد.
یک آمار تکاندهنده در تاریخ حوزهها وجود دارد: در عصر آخوند خراسانی، در حالی که بیش از ۱۰۰۰ نفر پای منبر «اصول» او مینشستند، حتی یک جلسهی رسمی برای «تفسیر قرآن» وجود نداشت. علامه این را «غربت قرآن» مینامید. او آگاهانه از مسیر هموار رسیدن به مرجعیت و ریاست کناره گرفت و خود را وقف تفسیر کرد.
او روش انقلابی «تفسیر قرآن به قرآن» را بنیان نهاد. منطق او ساده و در عین حال بنیادین بود: قرآنی که خود را «نور مبین» و «تبیان کل شیء» (بیانگر هر چیز) مینامد، چگونه ممکن است در تبیین خود به غیر محتاج باشد؟ او با این نگاه، قرآن را از اسارتِ پیشفرضهای کلامی، فرضیات متغیر علمی و یا مکاشفات شخصی رها کرد و اجازه داد آیات، ناطق و شاهد یکدیگر باشند.
سبک تدریس علامه، نه سخنرانی یکسویه، که یک «دیالوگ» مداوم بود. او از «تعبد» و پذیرش بیچونوچرا در مسائل فکری بیزار بود و اگر میدید شاگردی صرفاً از سر احترام حرف او را میپذیرد، آزردهخاطر میشد.
حوصلهی او در شنیدن آرای مخالف، مرزهای صبوری را جابهجا کرده بود. روایت شده است که طلبهای جسور با حرفهای بیربط و سمج، وقت جلسات را میگرفت. وقتی شاگردان به علامه شکایت کردند که وقت شما و ما تضییع میشود، علامه با همان طمأنینه و لهجهی آذریاش فرمود: «اشکال، اشکال است.»
تجسم فیزیکی این صبوری را میتوان در آن لحظات دید که پس از درس، در مسیر خانه، طلبهها او را رها نمیکردند. او گاهی از خستگی، کمر به درِ خانه تکیه میداد و در همان حالِ ضعف، به پرسشهای لایتناهی پاسخ میداد تا جایی که خودِ پرسشگر از شرم، سخن را کوتاه میکرد.
عظمت فکری علامه در بزنگاههای اخلاقی تبلور مییافت. در سالهای آغازین المیزان، یکی از شاگردان سابق او که قلمی تند داشت، کتابی در رد المیزان نوشت. او در آن کتاب، علامه را با تعابیری چون «فریبکار» (خداع) توصیف کرد و تهمت سنگینِ «عدم اعتقاد به معاد جسمانی» را به او زد.
سالها بعد وقتی خبر مرگ آن فرد به علامه رسید و از او خواستند او را حلال کند، فرمود: «من همان زمان که آن سخنان را گفت، نه تنها او را بخشیدم، بلکه برایش طلب مغفرت هم کردم.» این گذشت، نه از سر ضعف، بلکه برخاسته از شهود عرفانی او و مصداق «والکاظمین الغیظ والعافین عن الناس» بود؛ جایی که احسان (طلب مغفرت برای دشمن)، جایگزینِ صرفِ فرونشاندن خشم میشود.
المیزان محصول ۲۰ سال مجاهدت است؛ ۱۸ سال نوشتن مداوم و ۲ سال وقفه به دلیل ورشکستگی ناشر. این ۲۰ سال، تنها نوشتنِ کتاب نبود، بلکه تلاشی برای پیوند زدن عقل و وحی در دوران تاریکی بود. او ثابت کرد که میتوان در اوج دانش، «پدرانه» به جهان نگریست و برای حقیقت، از «ریاست» گذشت.
امروز که مرزهای میان تعصب و تفکر بیش از هر زمان دیگری مخدوش شده، میراث طباطبایی یک پرسش حیاتی پیش روی ما میگذارد: چگونه میتوانیم مانند او، هم بر اصول علمی خود بایستیم و حتی یک «واو» را فدا نکنیم، و هم با آغوشی باز و لبخندی ملیح، حتی به بیربطترین اشکالها گوش بسپاریم؟