کیمیا خاتون

عنوان کتاب: کیمیا خاتون

نویسنده: سعیده قدس

ناشر: چشمه

رمانی تاریخی بر اساس زندگی کیمیا دخترمحمدشاه پادشاه ایرانی و کرا خاتون شاهزاده اکدشانی، که به دست تقدیر با زندگی شمس و مولانا گره می خورد.

در ابتدای کتاب پیرمردی سوار بر قایق یا کشتی و در روزی طوفانی به ناکجایی می رود که به گفته راوی عدالت در آن وادی مفهومی دیگر است! این همان پایان این داستان غم‌انگیز است با زبان نمادین! با این تفاوت که خواننده نمی داند چه اتفاقی افتاده است و نویسنده از این شگرد استفاده می کند که خواننده را ترغیب به خواندن داستانش کند.

محمدشاه در اوان جوانی و وقتی که برای آوردن حکیم بر بالین پسر کوچکش شمس الدین می رود هنگام بازگشت بیمار می شود و بعد از مدتی از دنیا می رود. کرا خاتون همسرمسیحی زیبایش بعد از او تا مدتها با اینکه خواستگاران زیادی دارد همه را رد می کند و با پسرش شمس الدین و دخترش کیمیا در باغ بزرگ محمدشاه زندگی باشکوه و آرامی دارند تا اینکه شیخی اهل قونیه که آوازه شهرت و بزرگیش زبانزد عام و خاص است از او خواستگاری می کند و کرا خاتون پاسخ مثبت می دهد.

روایت های کتاب بیشتر از زبان کیمیا و گاه دیگر شخصیتها و دانای کل هست. اما داستان بیشتر با محوریت شخصیت کیمیا اما با پرداخت به دیگر شخصیتها مثل کرا خاتون و شمس و مولانا جذابیت بیشتری می گیرد. کتاب در دو بخش و در بخش اول ابتدا روایت زندگی کرا خاتون و فرزندانش به زبان کیمیا و قبل از ازدواج کراخاتون با مولوی است و بخش دوم به بعد از ازدواج کرا خاتون  وقایع زندگی این خانواده در قونیه می پردازد. در بخش اول کیمیا دختر بچه ای شاد است که تمام وقتش در گردش در باغ بزرگشان و صحبت با الیاس خدمتکار پیرشان و بی بی جان دایه شان و اوجی کنیز هندی که تقریبا هم سن و سال خودش هست می گذرد. روحی شاد که با رقص پروانه و خروش آب و گل های یاس باغ رازها دارد. خلاصه زندگیش کم از بهشت ندارد تا اینکه با ازدواج مادرش مجبو رمی شوند باغ باشکوه پدریش را ترک کند و با مادر و برادرش به خانه تنگ و تاریک مولوی در قونیه بروند خانه ای به نام حرم با دیوارهای بلندی چون زندان. از این به بعد کیمیا که بزرگشده در باغ و سرسبزی و آزادی بوده مثل پرنده ای در قفس زندگی در قونیه گرفتار می شود. مولوی از زن اولش دو پسر به نام بهاء الدین و علاء الدین دارد. بهاء الدین بزرگ تر است و علاء الدین کوچکتر است و از همان اول مهر و محبتی به کیمیا دارد و بعدها که بزرگ می شوند تبدیل به عشقی مخفیانه بین آن دو می شود. زندگی در خانه مولوی بسار سخت است و کیمیا بارها از مادرش میخواهد که اجازه بدهد به باغشان برگردد و آنجا با بیبی و الیاس زندگی کند اما کرا خاتون اجازه نمی دهد. کرا خاتون بعد از دو سال صاحب یک پسر و یک دختر از مولوی می شود. و درست در زمانیکه این خانواده شش نفر که با اهل حرم (مادر زن قبلی مولوی به نام مامی، کرامانا خاتون دایه دو پسر اولش و دیگر زنانی مثل آیا کنیز کرا خاتون) زندگی سختی را می گذراندند و نیاز به حضور بیشتر مولوی داشتند سر و کله درویشی ژولیده و ژنده پوش به نام شمس که او را آفاقی یا توریزی(تبریزی) صدا می زدند، در زندگی مولوی پیدا شد که مانند طوفانی سهمگین شیراز هخانواده مولوی را از هم پاشید. مولوی که مردی محبوب خانواده و جامعه بود به یکباره با این درویش آفاقی گوشه نشین و خلوت نشین شد و از مردم دوری گزید. تمام خانواده و مردم نگران این وضعیت شدند. ماهها این وضعیت ادامه داشت تا بالاخره مولوی اجازه دیدار به خانواده اش داد. و اجازه هیچگونه گله و شکایتی به هیچکدام از آنها نداد. و اهل حرم مجبور شدند حضور شمس را در زندگی مولوی بپذیرند با اینکه هیچکدام چشم دیدن این درویش یاغی را نداشتند مخصوصا علاء الدین که متوجه نگاههای خیره شمس به کیمیا شده بود و در صدد بود به زودی با پدرش قضیه عشق و دلدادگی خود را به کیمیا مطرح کند و دست او را بگیرد و از آنجا بروند. اما یک روز به یکباره شمس کیمیا را از مولوی خواستگاری کرد و مولوی هم چون به شمس علاقه بسیار داشت به این وصلت بدون نظر کیمیا رضایت داد. کیمیا زن شمس شد و در ابتدا زندگیشان خوب بود تا اینکه کم کم شمس که نمی توانست حضور علاء الدین را در حرم پدریش تحمل کند شروع به تغیی رفتار و سختگیری به کیمیا کرد و او را از رفتن نزد خانواده اش محروم کرد. بعدها کار از این هم بالاتر گرفت و به کتک کاری و فحاشی هم رسید و دیگر همه می دانستند اوضاع کیمیا خوب نیست. یک روز که کیمیا همراه خانواده اش به باغ پدری اش رفته بود بعد از بازگشت توسط شمس بقدری کتک خورد که در بستر مرگ افتاد و مرد. و شمس هم از آنجا رفت همان پیرمرد آشفته ای که در صفحات اول کتاب داشت به جای نامعلومی می رفت.

چند نکته و درکی که من از داستان داشتم رو دوست دارم بیان کنم.

نمی دانم چقدر داستان این کتاب مطابق حقیقت و اسناد تاریخی است و  چقدر حاصل خیالپردازی و رنگ و لعاب نویسنده است. قبلا در کتاب ملت عشق کیمیا دختری بود که به مولوی سپرده شده بود که به او علم بیاموزد اما در این رمان کیمیا دختر محمدشاه و کرا خاتون است که دختر خوانده مولوی است. در کتاب الیف شافاک شمس انسانی است که به لحاظ درجه عرفان و درویشی برتر از مولاناست در این کتاب هر چند در ابتدا همینطور است و مولوی شیفته شوریدگی و رفتارهای او می شود اما شمس شافاک حاضر نیست کیمیا آسیب ببیند اما شمس سعیده قدس از بلندای حق تا حضیض قتل کیمیا پیش می رود انسانی که دقیقا مثل انسانهای دیگر حسادت در عشق کورش کرده و جان انسان دیگری را گرفته است. چه بسا اگر در زمان حاضر بود باید دستگیر می شد و تاوانش را پس می داد. اما در داستان او فرار کرد و رفت.

شمس بارها مولانا را برای دوری از انانیت امتحان کرد اما در مورد خودش خواستن کیمیا آیا انانیت نبود؟!!! مگر نه اینکه او از مولانا هم به این لحاظ سرتر بود و استاد او بود! در صفحه 224 کتاب از زبان شمس می خوانیم: « با الها تو خود می دانی تسخیر دل یاغی و کولی صفت ما کار هر کسی نبود و می دانی دل ما با هوس بیگانه است! حکایت من این است که من تو را در کیمیا یافته ام به عشق وصل توست که پا در این بیابان پر مغیلان گذاشته ام....» چطور یک انسان عارف که به ظاهر بیشتر از دیگران خدا رادرک می کند می تواند ادعا کند دلش با هوس بیگانه است؟! و این توجیه آبکی مه من تو را در کیمیا یافته ام آیا ارضای هوس نیست؟!

نمی دانم اگر درویشی و قلندری و عرفان این است که به یکباره از بلندای پارسایی با یک نگاه به چاه حقارت و پستی نفسانیت بیفتی، به نظرم به پشیزی نمی ارزد. همان یک انسان معمولی بودن و در میان مردم خوب و بد زیستن از دید من صدها برابر بهتر از پارسایی چون شمس بودن است. شمس دقیقا یک آدم معمولی بود با تمام غرایز یک انسان و بیهوده سالها بیابان گردی و بدنبال خدا گشته بود چون حتی خودش را نشناخته بود چه برسد به خدا!

در صفحه 227 کتاب و پایان داستان روح کیمیا بخوبی این را به شمس می گوید: «داستان بیشتر انسانها حدیث آن آهوی ختن نیست که رایحه خود باز ندانست، حکایت آن راسوی بیچاره ای است که گندِ خود گم کرده و به این و آن نسبت میداد.تو هنوز نفهمیده ای که آن راهها تنها به دیارانت می رسانند نه به یارانت. عمری رفته ای و باز می گویی که می روی! به کجا بنگر که کجای کارت خراب بود که ما را بردند و تو هنوز بر جایی؟» بگذارید برای درک بیشتر این را هم بگویم که وقتی مولوی فهمید شمس دست بزن دارد و کیمیا را می زند از او توضیح خواست و او در جواب گناه را به گردن کمیا انداخت سخت بود اعتراف کند و از منیت و حسادت در عشقش و علاء الدین صحبت کند بنابراین داستان آن آهوی ختن را تعریف کرد و کیمیا در جوابش در پایان داستان این جمله را که در ابتدای پاراگراف نوشتم بیان کرد. فکر میکنم الان بهتر درک می کنید کیمیا چه گفت.

برداشت های من شخصی و براساس دو کتاب ملت عشق الیف شافاک و کیمیا خاتون سعیده قدس هست.من بشخصه شخصیت شمس الیف شافاک را می پسندم که حداقل برا اساس ادعای تاریخی شخصیت شمس به خدا نزدیکتر بود.

امروز جمعه 24 مهر 1405 ساعت 12