
آیزایا برلین... متفکر برجستهی بریتانیایی... در این مقاله سعی کرد با شرح و توضیح مفهوم intelligentsia و پیشینهی تاریخی آن، تفاوتهای اساسی آن را با مفهوم intellectual روشن سازد... در ایران از دیرباز «روشنفکر» را در برابر intellectual گذاشته و پذیرفتهاند اما واژهی خاصی برای intelligentsia وضع نکردهاند. در نوشتهها معادل آن را عموماً یا همان روشنفکر میآورند یا تحصیلکردگان... اما... intelligentsia را نمیتوان به سادگی به تحصیلکردگان یا تحصیلکردگان خاصی نسبت داد...
...برای سهولت کار و درک بهتر مطلب برلین، «کوشندگان» فرهنگی و سیاسی را معادل intelligentsia به کار میگیرم... تفاوت بارز این دو مفهوم در این است که روشنفکر میاندیشد و از پیش خود درباره مسائل مهم صاحب اندیشهای مستقل است اما «کوشنده» فرهنگی و سیاسی الزاماً خود صاحب اندیشهای از پیشِ خود نیست. او در بهترین حالتها بیشتر حامل یا ناقل اندیشهی دیگران است. هر فکر و اندیشهای را که پسندید و اخذ کرد، به کار میبندد تا جامعهی خود را دگرگون کند. پس عملاً فعال سیاسی هم هست. با آرمانها و اهداف سیاسی مشخص. در فعالیتهای فرهنگی خود، باز هدف سیاسی مهمی را در دگرگون کردن شرایط سیاسی و اجتماعی جامعهی خود دنبال میکند. اخلاقی هم هست و براساس ارزشها و میزانهای اخلاقی خود، هنر و ادبیات و هر فکر و اندیشهای را که مشخصاً در خدمت اجتماع نباشد و نتواند چون ابزاری در مبارزهی سیاسی و فرهنگی برای بهبود وضع اجتماع به کار گرفته شود، نفی میکند. چنین کوشندهای فاقد آزاداندیشیهای یک روشنفکر مستقلاندیش است. او در چنبرهی تعصبات نظری و اخلاقی خود فقط به اصولی پایبند است که به خاطر آنها مبارزه میکند.
.
یا مرگ یا تجدد
ماشاءالله آجودانی
لندن ۱۳۸۱ شمسی
صص ۳۴-۳۵