سلام دوستان. امروز و در این بخش میخوام در ارتباط با موضوع Organizational Citizenship Behavior یا OCB صحبت کنم و اون رو در داخل شرکت های مهندسی نرم افزاری بررسی کنم. واقعیتش این هست که، بعد از بیست سی سال نشستن پشت سیستم و درگیر شدن با انواع و اقسام فریمورکها و متدولوژیهای و معماری ها و ... ، یک چیزی همیشه برام ثابت بوده: تفاوت بین یک تیم «معمولی» و یک تیم «فوقالعاده»، در کدهایی که میزنند نیست، بلکه در چیزهایی است که خارج از شرح وظایفشان انجام میدهند.

چندین سالی است که درگیر مطالعه روی مفهومی هستم به اسم Organizational Citizenship Behavior یا همان OCB. شاید اسمش کمی آکادمیک و دهنپرکن باشه، اما در عمل دقیقاً همان «اخلاق کارمندی» یا رفتارهای شهروندی سازمانی است. یعنی همان کارهایی که هیچکس از شما نخواسته انجام دهید، در قرارداد یا جابدیسکریپشن (Job Description) هم نیست، ولی اگر نباشد، چرخ شرکت نمیچرخد و شاید به مشکل هم بخوره
به زبان خیلی ساده، OCB یعنی «اضافه کاری داوطلبانه» اما نه از آن مدل که مدیرتان میگوید “باید تا ساعت ۸ بمانی”. منظورم رفتارهایی است که به صورت خودجوش به بهبود محیط کار کمک میکند.
معمولاً در ادبیات مدیریت، OCB را به ۵ دسته تقسیم میکنند:
۱. نوعدوستی (Altruism): همان وقتی که یک جونیور (Junior) گیر کرده و شما با اینکه کلی کار سرتان ریخته، ۱۰ دقیقه وقت میگذارید و برایش یک کانسپت پیچیده را توضیح میدهید.
۲. وجدان کاری (Conscientiousness): فراتر از حداقلهای وظیفه رفتن. مثلاً رعایت کردن مستندسازی (Documentaion) حتی وقتی میدانید کسی قرار نیست آن را بخواند.
۳. جوانمردی (Sportsmanship): تحمل کردن شرایط سخت پروژه، بدون اینکه مدام غر بزنید یا جو تیم را سمی کنید. (همه ما آن همکار غرغرو را میشناسیم که چطور میتواند کل تیم را در یک اسپرینت سخت از پا درآورد، این رفتار دقیقاً نقطه مقابل جوانمردی است).
۴. ادب و نزاکت (Courtesy): پیشدستی در جلوگیری از مشکلات. مثل وقتی که قبل از اینکه کسی از شما بپرسد، به او خبر میدهید که فلان API قرار است تغییر کند تا کارش مختل نشود.
۵. فضیلت مدنی (Civic Virtue): مشارکت در کارهای کلانتر شرکت. مثل حضور فعال در جلسات دانشمحور (Knowledge Sharing) یا تلاش برای بهبود فرهنگ کدنویسی تیم.
در دنیای مهندسی نرمافزار، این مفاهیم خیلی حیاتیتر از شرکتهای سنتی هستند. چرا؟ چون نرمافزار ذاتا محصولی «نامرئی» و «مبتنی بر همکاری» است. وقتی کد شما وابسته به خروجی یک تیم دیگه است، این رفتارهاست که اصطکاک سیستم را کم میکند. اگر همه فقط «کد بزنند و بروند»، سیستم در بلندمدت از درون میپوسد.
در شرکتهای بزرگ نرمافزاری که مقیاس سیستمها (Scale) به شدت بالاست، هیچکس نمیتونه به تنهایی از پس پیچیدگیها بربیاد. اینجا OCB دیگه یک «کار اضافه» نیست؛ این همان چسبی است که تیمها رو به هم وصل نگه میدارد. اما واقعیت این است که این رفتارهای شهروندی در محیطهای مهندسی، روی برنامه نویسها دو لبه دارد.
ببینید، برای یک مهندس نرمافزار که ۵ یا ۱۰ سال سابقه دارد، نوشتن کد تمیز (Clean Code) دیگر یک وظیفه نیست؛ یک جور ارضای درونی است. کسی که OCB بالایی دارد، فقط ددلاین را پاس نمیکند. او همان کسی است که بعد از ساعت کاری، یک باگ قدیمی در ساختار رو اصلاح میکند یا یک ابزار کوچک مینویسد تا بقیه تیم مجبور نباشند کارهای تکراری را دستی انجام دهند. این آدمها معمولاً دیرتر از بقیه دچار فرسودگی شغلی (Burnout) میشوند، چون حس میکنند «مالک» بخشی از سیستم هستند، نه فقط یک پیچ و مهره که وظیفهاش پر کردن جیرا است.
اینجاست که باید واقعبین باشیم. گاهی این رفتارهای شهروندی به قیمت سلامت روان خود مهندس تمام میشود. ما در تیمها کسانی رو داریم که همیشه داوطلب حل بحرانهای حساس سیستمی شبانه هستند. این مدل «رفتار شهروندی» اگر تبدیل به فرهنگ سازمانی شود، خطرناک است.
مثلاً در شرکتهای بزرگ، اگر مدیر تیم فکر کنه که «خب، فلانی همیشه هست و مشکل را حل میکند»، ممکن است هیچوقت برای بهبود زیرساختها یا جذب نیرو هزینه نکند. اینجاست که OCB به جای اینکه به تیم کمک کند، باعث میشود فرد مسئول، زیر بار کارهای داوطلبانه له بشه. من بارها دیدهام مهندسین ارشد و سنیورکه به دلیل همین مسئولیتپذیری بیش از حد، از مسیر رشد تخصصیشان عقب افتادهاند، چون عملاً «آچار فرانسه» کل تیم شده بودند. این بیشتر در شرکت های تازه رخ میده و دیده میشه. البته باید گفت که شرکت هم نیاز به پیشرفت داره و در این مسیر یکسری افراد کلیدی باید کارهایی بکنند (در مورد شرکت های جدید بیشتر صحبت میکنیم).
یکی از بهترین جاهایی که میتونیم OCB را در یک تیم مهندسی شناسایی کنیم، در کامنتهای پولرکوئست (Pull Request) ها است. بیایید بگم چه اتفاقاتی میوفته در PR ها و برنامه نویس ما، مهندسه، توسعه دهنده در چه حالت هایی قرار میگیرند:
حالت اول: فقط چک میکند که کد ارور ندهد و تستها پاس شوند. (وظیفه شغلی)
حالت دوم: با صبر و حوصله، کدی که شاید کار میکند اما در آینده باعث بدهی فنی (Technical Debt) میشود را به همکارش توضیح میدهد. این یعنی همان «ادب و نزاکت» و «نوعدوستی» که در OCB از آن حرف زدیم.
تیمی که در آن، مهندسان به خاطر «رشد یکدیگر» وقت میگذارند، معمولاً نرخ جابهجایی نیرو (Turnover Rate) بسیار پایینتری دارد. این اصطلاح ها رو داخل پارانتر مینوسم که اگر در شرکت های خارجی شنیدید، بدونید چیه.
این یکی از چالشهای جدید ماست. توی شرکتهای که همه ریموت کار میکنند، OCB خیلی سختتر شکل میگیرد. وقتی شما در آفیس کنار هم هستید، کمک کردن به یک همکار کلافه خیلی راحتتر دیده میشود. اما در محیط ریموت، باید عمداً برای این کارها وقت بگذارید. مثلاً برگزاری جلسات غیررسمی قهوه که اصلاً در مورد تسکها حرف نمیزنیم. اگر اینها نباشد، تیمها تبدیل به جزایر جداافتاده میشوند و OCB به حداقل میرسد. من همیشه فن on-site working هستم مگر در شرایط فورس.
واقعیت این است که هیچکس نباید مجبور شود رفتار شهروندی داشته باشد. اگر سیستم ارزیابی عملکرد شرکت طوری باشه که فقط «تعداد تسکهای انجام شده» را ببیند، شما عملاً دارید به مهندسان میگویید: «هر کسی که به همکارش کمک کند، احمق است». این بدترین پیامی است که یک مدیر میتواند به تیم فنیاش بدهد.
خب دیگه نمیخوام مقاله رو بیشتر از این طولانی بکنم. بدونید که OCB فقط برای شرکت های نرم افزاری نیست و در همه شرکت ها، محل های کار وجود داره، بخش HR شرکت باید حتما روش کار کنه، فرهنگ سازی بکنه. آدم ها باید بدونند موضوع چی هست و مدیر ها باید تلاش بکنند تا سیستم هاشون درست پیش بره. امیدوارم از این اطلاعات نهایت استفاده رو برده باشید. در مقالات بعدی بیشتر در مورد OCB صحبت خواهم کرد.