این مطلب (منتشره در شماره 451، 19 مهر 93) ناظر به مطلبی به ترجمه علی پیرحیاتی است و تلاش من برای حفظ آنها در متن ناموفق بود. به نظرم موضوع جالبی برای گفتگوهای بیشتر است. / سید محسن اسلامی
***
دانلود رایگان کتاب از سایتها برای بعضی از ما به تنفس میماند. با این حال، این موضوع - احتمالاً برخلاف تنفس - نیازمند مداقه اخلاقی هم هست.در این باره استدلال میکنند که وضع اخلاقی استفاده از کتابخانههای عمومی و دانلود غیرقانونی کتاب از سایتها یکسان است؛ اگر یکی اخلاقی است، دیگری هم اخلاقی است. ایده استدلال این است که هرآنچه در «الف» اتفاق میافتد در «ب» هم اتفاق میافتد و تفاوتی میان آنها نیست، پس وضع اخلاقی آنها یکسان است. حتی گاهی قیدهایی را به اشاره طرح میکنند، اما تفصیلی در کار نیست. نتیجه چنین استدلالی این می شود که دریافت اینترنتی کتاب به لحاظ اخلاقی ناروا نیست و اگر ناروا باشد، آنگاه تأسیس یا استفاده از کتابخانه هم اخلاقاً ناروا خواهد بود.اگر این ایده را در شکل کلی در نظر بگیریم، آنگاه باید ملاحظاتی انتقادی را درباره آن طرح کنیم. اگر استراتژی استدلال چنین باشد، پس برای حمله به قلب استدلال میتوان به تفاوتهای اخلاقاً مربوط به «دریافت کتاب از کتابخانههای عمومی» و «دانلود(غیرقانونی) کتاب از سایتهای اینترنتی» اشاره کرد.
یک. تفاوت کتابهای الکترونیک
امروزه برخی کتابها صرفاً در فضای اینترنت منتشر میشوند و یگانه وجه درآمد آنها، فروش از همان طریق است. در این موارد، اگر دانلودکتابها روا باشد، آنگاه درآمدی عاید پدیدآورندگان نمیشود. در حالی که کتابخانههای عمومی تأثیری بر کاهش درآمد پدیدآورندگان ندارند. به هر حال، برای آنکه کتابی در کتابخانهها مهیا باشد باید نسخههایی از کتاب خریداری شود. خلاصه آنکه از این جهت میان کتابخانههای عمومی و سایتهای دانلود کتاب تفاوتی وجود دارد.
دو. تفاوت در گستره
پرسیده میشود: «چطور کتابخانهای که یک نسخه کتاب را میخرد و بعد آن را در میان افراد گوناگون توزیع میکند، با کسی که یک نسخه کتاب را میخرد و آن را اینترنتی توزیع میکند، متفاوت است؟» شاید نظیر قرار دادن اینها حتی کمی عجیب باشد. تفاوت در گستره پخش و مصرف(و تفاوت در حداقلی از پرداخت) نکته مهمی است. در واقع، مسأله این نیست که آیا کتابخانهها «زمینه» را برای تضییع حق ناشر فراهم میکنند یا نه. بحث در(1) تحقق عملی و(2) «توجیه» این کار است. به نظر میرسد نه این موضوع عملاً محقق میشود و نه، اگر بشود، موجه است.خلاصه آنکه تعداد کاربران در کتابخانههای عمومی متفاوت از کاربران سایتهای دانلود کتاب است. تعداد کسانی که یک کتاب را از کتابخانه امانت میگیرند با تعداد کسانی که کتاب را از سایتها دانلود میکنند قابل قیاس نیست. برای مثال، اگر کتابخانهای یک نسخه از کتاب را بخرد و عرضه کند، هر هفته یک نفر این کتاب را امانت میگیرد -در یک سال، 52 نفر- و برای آنکه حدود 500 نفر کتاب را امانت ببرند، باید 10 کتابخانه کتاب را بخرند و به مدت یک سال آن را امانت بدهند اما اگر من یک نسخه از کتابی را بخرم و اسکن آن را در سایتی برای دانلود قرار دهم، قابل انتظار است که در یکیدو هفته بسیار بیش از 500 بار دانلود شود.
سه. تفاوت به سبب امانت
امانت کتاب از کتابخانه دشواری دارد؛ هم از جهت صف انتظار که گاهی طولانی میشود، هم از جهت «امانت» بودن. کتابِ کتابخانه را باید در زمانی مشخص بازگرداند. بنابراین، ممکن است کتابی را از کتابخانه امانت بگیریم و بخوانیم، سپس برای آنکه کتاب را داشته باشیم، نسخهای از آن را بخریم. این دشواری در امانت گرفتن و «امانت» بودن، خود انگیزهای برای خرید است. به بیان دیگر، چه بسا برای برخی کتابها کتابخانه نقش تبلیغات را ایفا میکند. از این جهت، تفاوت مهمی میان کتابخانههای عمومی و سایتهای دانلود کتاب هست. برای دانلود کتاب نه صف انتظار معنایی دارد، نه «امانت» بودن. بدون انتظار و برای همیشه کتاب را به اختیار خود درمیآوریم.
چهار. تفاوت در حداقل پرداخت
وقتی کتابی در کتابخانه عمومی است، به نحوی پول آن به صاحب آن داده شده است. یعنی بخشی از هزینههای پدیدآورندگان برآورده شده است. برای مثال، وقتی کتابی در کتابخانهها موجود باشد، احتمالاً تعداد قابلتوجهی از آن کتاب یکجا خریداری و میان کتابخانهها تقسیم شده است. این کمکی به پدیدآورندگان کتاب است و در مقابل، خدمتی به خوانندگان ارائه میشود. با این حال، درباره سایتهای دانلود کتاب چنین موضوعی در کار نیست. با توجه به «تفاوت در گستره»، کتابخانهها ناگزیر نسخههای قابلتوجهی از کتاب را میخرند و کتابها را در اختیار تعداد محدودی از خوانندگان میگذارند اما سایتهای دانلود کتاب در بهترین حالت، یک نسخه میخرند و آن را در زمانی محدود در اختیار تعداد زیادی از خوانندگان قرارمی دهند.
پنج. تفاوت در رضایت پدیدآوران
برای نویسندگان و ناشران چنین احتمالی وجود دارد که کتاب آنها به کتابخانهها راه خواهد یافت و تعدادی از خوانندگان پولی بابت خواندن آن نمیپردازند. نکته این است که آنها از این موضوع آگاهی و رضایت دارند. بنابراین، حتی اگر فرض کنیم کتابخانههای عمومی بخشی از سود پدیدآورندگان را از بین میبرند، این موضوع با آگاهی و رضایت صاحبان حق صورت میگیرد. از این جهت هم سایتهای دانلود کتاب تفاوتی مهم و مربوط دارند. ناشران ممکن است از این موضوع رضایت نداشته باشند که تولیدشان در سایتی، رایگان عرضه شود. حتی ممکن است با این امید کار کنند که چنین اتفاقی نیفتد.(فعلاً به این نکته نظر نداریم که آیا نفس نارضایتی یا ناآگاهی صاحب حق چاپ موجب غیراخلاقی شدن آن میشود یا نه.)
نتیجه
بدین ترتیب باید با مدعای اصلی تا حدودی موافق بود یعنی چنین نیست که دانلود کتابهای اینترنتی در همه موارد غیراخلاقی باشد. پشتوانه چنان استدلالی نیازمند شهروندان آگاه و رفع نابرابریهای معرفتی و تبعیضهایی از این دست است. در این صورت باید این موارد را انگیزههای خوبی برای دفاع از مدعا دانست. با این همه، چنان ادعایی نیازمند اولا تعیین جزئیات بیشتر و ثانیا استدلالهای بهتر است.