در گزارشهای رسمی بانک مرکزی و مرکز آمار، سلامت یک جامعه با مجموعهای از نمودارهای اتوکشیده سنجیده میشود: نرخ رشد ناخالص داخلی، شیب منحنی بیکاری و عددِ شاخص بهای مصرفکننده. اعداد بالا میروند، پایین میآیند و اقتصاددانان ارتدوکس روی آنها بحث میکنند.
اما این اعدادِ کلان یک پنهانکاریِ بزرگ دارند؛ آنها به روی خود نمیآورند که چرا در اقتصادی مثل ایران، مفهومی به نام «برنامهریزی بلندمدت» بهطور سیستماتیک از زندگی روزمره تبعید شده است. چرا صحبت کردن از پساندازِ امن، افقِ خرید مسکن پنجساله، ترسیم یک مسیر شغلیِ قابل اتکا یا حتی تصمیم به فرزندآوری، دیگر نه یک محاسبه عقلانی، بلکه بیشتر شبیه یک شوخی تلخ، مالیخولیایی دور از دسترس یا جنونی مهارناپذیر به نظر میرسد؟
ریشه این بحران را نباید صرفاً در ناترازی بودجه بانکها یا چاپ اسکناس جستوجو کرد. ما با یک فروپاشی بنیادین در «ساختار زمانی تجربه» و زیستجهان انسان ایرانی روبهرو هستیم.
هایدگر مفهومی دارد به نام «پرتابشدگی» (Geworfenheit)؛ وضعیتی که در آن انسان خود را ناخواسته در میان تاروپودی از شرایطی مییابد که نقشی در انتخابشان نداشته است. در کنار او، آلفرد شوتس «بحران» را نقطهای میداند که در آن بستر بدیهیِ زندگی روزمره زیر پای آدمها خالی میشود و دیگر کار نمیکند.
در یک جامعهی ثباتیافته، انسان در افق «طرحافکنی» (Entwurf) زندگی میکند؛ یعنی فردا را ادامه منطقی امروز میبیند و با خیال راحت برای آینده نقشه میکشد. اما مطالعات میدانی و پدیدارشناختی درباره نسلهای مختلف در ایران تورمی نشان میدهد که این افقِ زمانی به شدت فشرده و له شده است.
وقتی هفت مضمون اصلیِ برخاسته از دلِ زیستجهانِ شهروندان ایرانی را روی میز بگذاریم—از عادیسازی پنهانِ فساد در مبادلات اقتصادی و اضطرابِ فراگیرِ مهاجرت گرفته، تا بیاعتمادی ریشهدار به نهادها و مادیگرایی دفاعی—معلوم است که دیگر کسی برای «آیندۀ فردا» نقشه نمیکشد. همه در کانالِ تنگ و نفسگیرِ «بقا» دستوپا میزنند. اینجا بقا دیگر یک انتخاب عقلانی نیست؛ تنها واکنش بیولوژیک و اجتماعیِ باقیمانده است.
امیل دورکیم «آنومی» یا هنجارگسیختگی را وضعیتی میدانست که در آن قطبنماهای هنجاری جامعه از کار میافتند و رابطه میان «تلاش فردی» و «پاداش اجتماعی» برای همیشه قطع میشود.
چهار یا پنج دهه تورم دوارقمی در ایران، آنومی را از یک «عطسه موقتی در اقتصاد» به یک چرخه خودبازتولیدگر از آسیبهای اجتماعی تبدیل کرده است. تورم، حیاتیترین اطلاعات یک جامعه را به مضحکه میکشد: قیمتها.
وقتی برچسبِ قیمتها ساعتبهساعت عوض میشود، مقیاسِ سنجش ارزش آب میشود. نتیجه؟ پیوند میان کار مولد، زحمتِ شبانهروزی و انباشت ثروت پاره میشود. جوانی که میبیند دود چراغ خوردن و کارِ مداوم با پسانداز ریالی، او را هر روز صد فرسنگ از خطِ افقِ خرید یک سرپناه دورتر میکند، با تمام وجود حس میکند قواعد بازی دستکاری شده است. اینجاست که سرمایه اجتماعی دود میشود و هوا میرود و جامعه به سمت یک «مادیگراییِ واکنشی» سقوط میکند: «داراییات را همین الان به کالا بدل کن، وگرنه فردا صبح حتی برای باختن هم چیزی در دست نداری.»
اجازه بدهید موضوع را از انتزاع فلسفی خارج کنیم؛ تورم پیش از آنکه یک بحران مالی باشد، یک فاجعه عصبی و شناختی است. در اقتصاد رفتاری، مفهومی داریم تحت عنوان «بار شناختی» (Cognitive Load) یا «ذهنیت کمبود» (Scarcity Mindset).
فشار دائم و فرسایندهی هزینهها، پیش از هر چیز، توانِ پردازش و تصمیمگیریِ مغز را میبلعد. وقتی بودجه خانوار به ته دیگ میخورد، فرد مجبور است برای ابتداییترین خریدهای روزمرهاش محاسبات طاقتفرسایی انجام دهد. این «فقر تصمیمگیری»، مغز را ۲۴ ساعته در حالتِ هشدارِ قرمز نگه میدارد. ظرفیت ذهن انسان محدود است؛ وقتی تمام این ظرفیتِ حیاتی صرفِ حل کردن معادلهی ناگوارِ بقا در ماه جاری شود، دیگر قطرهای از انرژی روانی و شناختی برای «یادگیری مهارت نو»، «تفکر استراتژیک» یا «برنامهریزی برای سال بعد» باقی نمیماند.