تصور کنید مرکز آمار یا بانک مرکزی نرخ تورم را نقطهبهنقطه اعلام میکند: مثلاً ۴۰، ۵۰ یا حتی ۹۰ درصد. اما در تاکسی، سوپرمارکت، بازار مسکن و مغز تکتک ما، عددِ جاری چیزی شبیه به ۲۰۰ درصد است.
اقتصاددانان ارتدوکس و کلاسیک معمولاً این شکاف عمیق را با انگِ «رفتار غیرعقلانی»، «کمسوادی مالی جامعه» یا تکیه بر «خطای آماری سبد مصرفی» رفعورجوع میکنند. فرض شیک و اتوکشیدهی کتابهای درسی اقتصاد این است که انسانها کارگزارانی «عقلانی» (Homo Economicus) و «آیندهنگر» هستند که انتظارات خود را صرفاً بر اساس ترازنامه بانک مرکزی، نقدینگی و شاخصهای واقعی تنظیم میکنند.
اما چرا در ایران، شوکهای پولی مدام به «بیشواکنش» ختم میشوند؟ چرا جامعه در برابر کوچکترین نوسان، واکنشی چندبرابری نشان میدهد؟ پاسخ را نباید صرفاً در معادلات پولی جست، بلکه باید آن را در تقاطع اقتصاد رفتاری، پدیدارشناسی زیستجهان و روانشناسی معرفت پیدا کرد.
دانیل کانمن و آموس تورسکی در کلاسیکترین نظریه اقتصاد رفتاری (Prospect Theory) ثابت کردند که سوگیریِ بنیادین روان انسان، «زیانگریزی» (Loss Aversion) است. دردِ از دست دادن ۱۰۰ هزار تومان، دقیقاً دو تا دو و نیم برابر لذتِ به دست آوردن همان ۱۰۰ هزار تومان است.
در اقتصاد بیثبات، این قاعده به توان میرسد. هر خبر تحریم، هر پچپچ درباره تغییر نرخ بنزین یا هر تکان ارزی، در ذهن شهروند ایرانی یک «متغیر آماری» نیست؛ بلکه یک «زیان قریبالوقوع و قطعی» ادراک میشود.
وقتی جامعه زیان را قطعی بداند، به سیم آخر میزند و پیشدستی میکند:
خانواده خریدهای شش ماه بعد را امروز انجام میدهد؛
صاحب ملک اجاره را با احتساب تورمِ فرضی سال آینده محاسبه میکند؛
کاسب ترجیح میدهد جنس نفروشد تا زیان نکند؛
و تقاضا برای دلار و طلا به قصد فرار از نابودی ارزش دارایی، جهش مییابد.
جالب اینجاست که مدلهای نوین تعادل عمومی پویای تصادفی (DSGE) در ایران—از جمله پژوهشهای اخیر بر روی ورود مؤلفه زیانگریزی به رفتارهای کلان—اثبات میکنند که زیانگریزی بهتنهایی تابع مصرف خانوار، عرضه نیروی کار و تقاضای پول واقعی را تغییر میدهد. به زبان ساده: یک شوک انبساطی کوچک در بانک مرکزی، به دلیل همین لنز زیانگریزی، در مغز جامعه بزرگنمایی شده و نهایتاً به تورم واقعیِ بهمراتب بزرگتری ختم میشود. پیشبینیِ فاجعه، خود به خلق فاجعه بدل میشود.
اما آیا تقلیل این رفتار به خطای شناختی مغز، حق مطلب را ادا میکند؟ خیر؛ موضوع عمیقتر از یک سوگیریِ ساده محاسباتی است.
آلفرد شوتس، جامعهشناس پدیدارشناس با تکیه بر هوسرل، مفهومی کلیدی دارد به نام «زیستجهان» (Life-World). زیستجهان همان واقعیت برتر و بدیهی روزمرهای است که ما بدون فکر کردن به آن متکی هستیم. در یک وضعیت عادی، پایه بقای انسان بر این پیشفرض نانوشته بنا شده که: «فردا کموبیش شبیه امروز خواهد بود.» شما برنامهریزی میکنید، پسانداز میکنید و شغلتان را انتخاب میکنید، چون «ثبات پایه» را بدیهی فرض کردهاید.
تورم مزمن و مکرر در ایران، این بداهت بنیادین را متلاشی کرده است. «زیان» در زیستجهان ایرانی، صرفاً افت چنددرصدی قدرت خرید نیست؛ بلکه یک تهدید اگزیستانسیل و وجودی است. وقتی ثبات قیمتها میشکند، افق زمانی کنشگر فرو میریزد. آینده دیگر بستری برای رشد نیست، بلکه باتلاقی است که باید در آن دستوپا زد تا غرق نشد.
بنابراین، وقتی شهروند ایرانی با شتاب غیرقابل فهمی برای تبدیل ریال تلاش میکند، «غیرعقلانی» رفتار نکرده؛ بلکه ساختار ادراکیِ او که برآمده از دههها زیست در بیثباتی ساختاری است، به او فرمانِ دفاع بیولوژیک میدهد.
دیوید هیوم قرنها پیش توضیح داد که مفهوم «انتظار» ثمره استدلال عقلانی نیست، بلکه زاییده عادت روانی است. وقتی سنگی را رها میکنید و میافتد، عقل نیست که فرود آمدن سنگ بعدی را میفهمد؛ بلکه عادت تکرار است.
در ایران، عادتِ تکرار چه چیزی ساخته است؟ چهار دهه زیست با تورمهای مزمن، این «عادت روانی» را نهادینه کرده که هر ثباتی موقتی است و هر گرانیای دائمی. ذهن ایرانی به گرانی و جهش شرطی شده است.
این همان چیزی است که اسپینوزا از آن تحت عنوان «قدرت تخیل بر واقعیت آینده» یاد میکند: حافظه جمعی که زخمهای مکرر سقوط ارزش پول را لمس کرده، هیچ گزینهای جز پیشبینی تیرهترین سناریوها ندارد. ذهن آنچه را که مکرراً رنج برده، بیوقفه بر صفحهٔ آینده تصویر میکند.
سیاستگذاری پولی در ایران همواره از یک خطای تراژیک رنج برده است: سیاستگذار گمان میکند با دستکاری نرخ بهره، انتشار چند بخشنامه کنترلی و دستوری، یا اعلام ارقام حسابداری میتواند جامعه را آرام کند.
اما واقعیت روی زمین این است:
تورم در ذهن جامعه، یک کمیت ریاضی نیست؛ یک ساختار ادراکی و خودبسنده است که مدام خودش را بازتولید میکند.
تا زمانی که سیاستگذار نفهمد تورم در زیستجهان ایرانی چگونه به «بحران بقا» ترجمه میشود و چگونه سوگیری زیانگریزی، اثر هر متغیر واقعی را چندبرابر میکند، نسخههای ارتدوکس جواب نخواهند داد. اگر قصد مهار تورم را دارید، پیش از هر تزریق یا انقباض پولی، باید سنگبنای فروریختهی «اعتماد وجودی» و بداهتِ زیستجهان را بازسازی کنید؛ در غیر این صورت، در زمینی که هر تکانه به زلزلهای ذهنی ترجمه میشود، آتش هر کبریتی به یک حریق تمامعیار بدل خواهد شد.