گاهی با خودم فکر میکنم پیش از آنکه دربارهی سیاوش بپرسم، باید دربارهی مادرش بپرسم؛ زنی که نامش در شاهنامه نیامده، اما از دل زندگی سخت او، یکی از پاکترین و تراژیکترین شخصیتهای ادبیات ایران متولد شده است.
سیاوش، شاهزاده و پهلوان ایرانی، برای من نماد خرد، جوانمردی، وفاداری، پاکی و بیگناهی است؛ مردی که سرانجام بهای پایبندیاش به حقیقت را با جانش پرداخت.
چه چیزی در وجود مادری که خودش رنجهای بسیاری را از سر گذرانده بود، وجود داشت که توانست فرزندی چون سیاوش را به دنیا بیاورد؟ .
اما همیشه این پرسش در ذهنم شکل میگیرد: آیا ممکن است انسانی اینهمه ترس و آسیب را تجربه کند، اما اجازه ندهد رنج، تمام وجودش را به نفرت تبدیل کند.
پدر سیاوش، کیکاووس، پادشاه ایران بود؛ اما مادرش زنی تورانی از خاندان گرسیوز، برادر افراسیاب، بود. زنی که نامش در شاهنامه ثبت نشده است.
وقتی به روایت فردوسی فکر میکنم، تصویر زنی در ذهنم شکل میگیرد که برای نجات خود، از خانه گریخت. پدرش در حال مستی قصد آزار او را داشت و او برای حفظ جان و حرمت خویش، سوار بر اسب شد و از خانه فرار کرد.
تصور میکنم در آن لحظه چه اندازه ترسیده بود. زنی تنها، در مسیری نامعلوم؛ دور از خانه و خانواده، بیآنکه بداند سرنوشت چه چیزی برایش در نظر گرفته است.
راهی طولانی را پیمود تا سرانجام به مرز ایران رسید. در مسیر، با راهزنان روبهرو شد و دارایی و زیورآلاتش را از دست داد.
وقتی زندگی او را در ذهنم مرور میکنم، فقط یک فرار نمیبینم؛ زنجیرهای از رنجها را میبینم: ترس، تنهایی، گرسنگی، تشنگی، خستگی، بیپناهی، از دست دادن خانه و خانواده و خشونت از سوی کسی که باید پناهش میبود.با خودم میگویم چقدر تلخ است وقتی خانه، بهجای آنکه امنترین جای جهان باشد، به مکانی تبدیل میشود که باید از آن فرار کرد.؟
سرانجام طوس، گیو، گودرز و دیگر پهلوانان ایرانی او را در مرز ایران پیدا کردند. زیباییاش چنان بود که میان پهلوانان بر سر او اختلاف افتاد و در نهایت، او را نزد کیکاووس بردند. کیکاووس نیز با دیدن او شیفتهی زیباییاش شد و او را به شبستان خود برد.
نمیدانم چه بگویم فقط سکوت و خلوت کمی مرا آرام تر می کند.زنی که برای نجات خودش از خانه گریخته بود، در بیابان سرگردان شده و داراییاش را از دست داده بود، اکنون وارد زندگی مردی میشد که پادشاه بود؛ بیآنکه بدانیم خودش تا چه اندازه در انتخاب این سرنوشت اختیار داشت.
از اینجا به بعد، شاهنامه اطلاعات چندانی دربارهی احساسات و زندگی درونی او به ما نمیدهد. نمیدانیم چه احساسی داشت، چگونه با گذشتهاش کنار آمد یا چه چیزی به او توان ادامه دادن میداد.
اما میدانیم که از این زندگی، سیاوش متولد شد.
و همینجاست که پرسش من عمیقتر میشود: چه چیزی در وجود این زن بود که توانست، نگذارد رنجهایش، تمام آیندهاش را تعریف کنند؟
البته نمیخواهم رنج را زیبا جلوه بدهم یا بگویم هرکس بیشتر رنج بکشد، قویتر و بهتر میشود. نه، من چنین باوری ندارم.
بعضی زخمها انسان را میشکنند. بعضی زخمها اعتماد را از بین میبرند، خشم به وجود میآورند و آدم را از خودش و دیگران دور میکنند. گاهی هم کسی که آسیب دیده است، اگر فرصتی برای ترمیم پیدا نکند، ناخواسته همان درد را به دیگران منتقل میکند.
پس برای من، مسئله این نیست که رنج انسان را خوب میکند؛ مسئله این است که انسان با رنجی که تجربه کرده، چه میکند.
من نمیدانم مادر سیاوش چگونه با زخمهایش کنار آمد. نمیتوانم با اطمینان بگویم که گذشتهاش را پشت سر گذاشت یا تمام دردهایش را ترمیم کرد. شاهنامه چنین اطلاعاتی به من نمیدهد.
اما دوست دارم در داستان او، به یک امکان انسانی فکر کنم: اینکه آنچه بر من گذشته، لزوماً نباید تمام چیزی باشد که در آینده از من ساخته میشود.
شاید بتوانم روزی تصمیم بگیرم اجازه ندهم خشونتی که دیدهام، به خشونتی تازه تبدیل شود. شاید بتوانم نگذارم رنجهایم، تمام نگاه مرا به جهان تغییر دهند. شاید بتوانم برای فرزندم چیزی را فراهم کنم که خودم از داشتنش محروم بودهام: امنیت، محبت، کرامت و فرصت رشد کردن.
من نمیگویم مادر سیاوش حتماً آگاهانه چنین انتخابی کرده است؛ از زندگی درونی او خبر ندارم. اما وقتی به سیاوش نگاه میکنم، نمیتوانم از فکر کردن به پیوند میان مادر و پسرش دست بکشم.
سیاوش در شاهنامه، مردی است که عدالت را از قدرت مهمتر میداند و وفاداری به عهد را از نجات جان خود باارزشتر میشمارد.
او حاضر نیست برای پیروزی، پیمانش را بشکند. حاضر نیست برای نجات خود، به دیگری ظلم کند. حتی وقتی میتواند راهی برای رهایی پیدا کند، نمیخواهد پاکی و حقیقت را قربانی مصلحت کند.
هر بار که به سرنوشت سیاوش فکر میکنم، این پیوند در ذهنم شکل میگیرد:
مادرش از خشونت گریخت؛ سیاوش از دروغ و بیعدالتی فاصله گرفت.
مادرش خانهای را ترک کرد که در آن امنیت نداشت؛ سیاوش نیز از جهانی دور شد که در آن حقیقت قربانی قدرت میشد.
نمیدانم این شباهت را باید نتیجهی تربیت مادر بدانم یا برداشت شخصی خودم از داستان. اما برای من، کنار هم قرار گرفتن سرنوشت این مادر و پسر، معنایی عمیق دارد.
سیاوش فقط یک شاهزاده یا پهلوان نیست؛ او در حافظهی ما به نمادی از پاکیِ قربانیشده تبدیل شده است؛ انسانی که حتی در برابر مرگ نیز حاضر نشد از حقیقت دست بکشد.
و من از خودم میپرسم: ما زنان، از داستان مادر سیاوش چه میتوانیم بیاموزیم؟
شاید نخستین درس این باشد که مسئول زخمهایی نیستیم که دیگران بر ما وارد کردهاند.
اگر کسی به من ظلم کرده، آن ظلم تقصیر من نیست. اگر ترسیدهام، اگر آسیب دیدهام، اگر مدتی توان ادامه دادن نداشتهام، لازم نیست خودم را بهخاطر آن سرزنش کنم.
اما شاید بتوانم بهتدریج مسئولیت انتخابهایم را پس از آن زخمها بپذیرم.
من مجبور نیستم رنجم را انکار کنم. مجبور نیستم وانمود کنم همیشه قوی هستم. لازم نیست خودم را متقاعد کنم که هر اتفاق تلخی باید مرا قویتر کند.
گاهی کافی است صادقانه به خودم بگویم:
من آسیب دیدهام.
من ترسیدهام.
من خستهام.
من حق دارم برای آنچه از دست دادهام، سوگواری کنم.
من حق دارم برای ترمیم خودم زمان بخواهم.
و بعد، آرامآرام، تلاش کنم زخمهایم به سرنوشت من تبدیل نشوند.
برای من، قوی بودن شاید همین باشد؛ اینکه آنچه بر سرم آمده را انکار نکنم، اما اجازه ندهم همان اتفاقها تا پایان عمر تعیین کنند که چه کسی خواهم شد.
وقتی به مادر سیاوش فکر میکنم، زنی را میبینم که تاریخ نامش را برای ما حفظ نکرده است؛ زنی خاموش در روایت فردوسی که از زندگیاش اطلاعات چندانی نداریم، اما میتوانیم دربارهی معنای انسانی سرگذشتش تأمل کنیم.
من دوست دارم او را نه فقط زنی زیبا که میان پادشاهان و پهلوانان قرار گرفت، بلکه انسانی ببینم که پیش از هر چیز، حق امنیت و کرامت داشت؛ زنی که داستانش مرا به فکر فرو میبرد: اگر کسی از دل رنج عبور کند، آیا میتواند راهی متفاوت از خشونتی که دیده است، انتخاب کند؟
و این پرسش فقط دربارهی مادر سیاوش نیست؛ دربارهی من و تو هم هست.
من فکر میکنم لازم نیست از تمام رنجهایمان قهرمان بسازیم. لازم نیست هر زخمی را به افتخار تبدیل کنیم. بعضی دردها فقط دردند و باید فرصت داشته باشیم آنها را به رسمیت بشناسیم و برای بهبودشان تلاش کنیم.
اما شاید بتوانیم بکوشیم رنجهایمان را به نسل بعد منتقل نکنیم.
شاید بتوانیم اگر روزی قدرتی به دست آوردیم، با دیگران همان کاری را نکنیم که روزی با ما کردند.
شاید بتوانیم به فرزندانمان یاد بدهیم که قدرت بدون عدالت ارزشی ندارد، عشق بدون احترام عشق نیست و پاکی به معنای ناتوانی نیست.
من دوست دارم باور کنم که انسان، حتی پس از تجربهی سختترین روزهای زندگیاش، هنوز امکان انتخاب دارد؛ امکان اینکه مهربان بماند، بیآنکه اجازه دهد دیگران از مهربانیاش سوءاستفاده کنند؛ امکان اینکه حقیقت را انتخاب کند، حتی وقتی دروغ گفتن آسانتر است؛ و امکان اینکه به دیگری امنیت بدهد، حتی اگر خودش روزگاری از امنیت محروم بوده باشد.
شاید معنای مادر سیاوش برای من همین باشد:
گاهی بزرگترین پیروزی یک زن این نیست که رنج نکشیده باشد؛ این است که پس از رنج، برای بازسازی زندگیاش فرصت پیدا کند و نگذارد خشونت، آخرین کلمهی داستان او باشد.
و سیاوش، با همهی پاکی و وفاداریاش، برای من یادآور همین امکان است؛ جوانی که در حافظهی ایرانیان، قرنهاست با نام بیگناهی، جوانمردی، وفاداری و عدالت زنده مانده است.
شاید رنج بهخودیخود انسان را بزرگ نکند؛ اما آنچه پس از رنج انتخاب میکنیم، میتواند مسیر زندگیمان را تغییر دهد.
و من، وقتی به مادر سیاوش فکر میکنم، بیش از هر چیز به این میاندیشم که چگونه میتوان پس از تجربهی تاریکی، هنوز برای روشنایی جا باز کرد؛ نه با انکار زخمها، نه با قهرمانسازی از درد، بلکه با تلاش برای حفظ کرامت انسانی؛ در خودمان و در نسلی که پس از ما میآید.
تا چه اندازه در انتخاب این سرنوشت اختیار داشت.