مقدمه
نرمافزارهای امروزی معمولاً بهطور کامل در داخل یک سازمان تولید نمیشوند. حتی یک برنامه نسبتاً ساده ممکن است از دهها یا صدها کتابخانه متنباز، بسته تجاری، چارچوب نرمافزاری، تصویر کانتینر و سرویس خارجی استفاده کند. این وابستگیها سرعت توسعه را افزایش میدهند، اما همزمان سطح حمله و ریسک زنجیره تأمین نرمافزار را نیز گسترش میدهند.
فرض کنید یک آسیبپذیری بحرانی مانند Log4Shell منتشر میشود. اولین پرسش مدیر امنیت این است: «آیا از مؤلفه آسیبپذیر Log4j استفاده میکنیم؟» پاسخدادن به این پرسش در سازمانی با صدها سامانه، بدون داشتن فهرست دقیق اجزای نرمافزاری، ممکن است روزها یا هفتهها زمان ببرد. Software Bill of Materials یا SBOM برای حل همین مسئله مطرح شده است.
SBOM را میتوان «صورتمواد نرمافزار» یا «فهرست اجزای تشکیلدهنده نرمافزار» دانست. همانطور که برچسب یک محصول غذایی مواد تشکیلدهنده آن را مشخص میکند، SBOM نیز نشان میدهد یک محصول نرمافزاری از چه مؤلفهها، نسخهها و وابستگیهایی ساخته شده است. CycloneDX و SPDX دو استاندارد مهم برای تولید، تبادل و پردازش این اطلاعات هستند.
SBOM دقیقاً چیست؟
SBOM یک سند ساختیافته و ماشینخوان است که اجزای تشکیلدهنده یک نرمافزار و روابط میان آنها را ثبت میکند. این سند میتواند شامل موارد زیر باشد:
* نام و نسخه هر مؤلفه
* تولیدکننده یا تأمینکننده مؤلفه
* کتابخانهها و بستههای متنباز یا تجاری
* وابستگیهای مستقیم و غیرمستقیم
* مجوزهای نرمافزاری
* شناسههایی مانند Package URL یا PURL و CPE
* هش رمزنگاری فایلها و بستهها
* منشأ یا سابقه تولید مؤلفه
* زمان و ابزار تولید SBOM
* اطلاعات آسیبپذیری یا وضعیت تأثیرپذیری
* روابط میان نرمافزار، سرویسها، تصاویر کانتینر و سایر داراییها
برای مثال، ممکن است یک برنامه مستقیماً از یک کتابخانه احراز هویت استفاده کند، اما همان کتابخانه به چند بسته دیگر وابسته باشد. این بستههای غیرمستقیم نیز میتوانند آسیبپذیر باشند. بنابراین یک SBOM مناسب نباید فقط وابستگیهای سطح اول را نشان دهد؛ بلکه تا حد امکان باید ساختار وابستگیهای انتقالی را نیز ثبت کند.
نکته مهم این است که SBOM بهتنهایی ابزار اسکن آسیبپذیری نیست. وجود نام یک مؤلفه در SBOM الزاماً به معنی آسیبپذیربودن محصول نیست. SBOM اطلاعات پایه را فراهم میکند تا ابزارهای تحلیل ترکیب نرمافزار، سامانههای مدیریت آسیبپذیری و تیمهای SOC بتوانند آن را با پایگاههای اطلاعاتی CVE و سایر منابع اطلاعات تهدید مقایسه کنند.
چرا سازمانها به SBOM نیاز دارند؟
اولین کاربرد SBOM ایجاد شفافیت است. بسیاری از سازمانها میدانند چه برنامههایی دارند، اما نمیدانند در داخل آن برنامهها چه کتابخانهها و بستههایی استفاده شده است. این وضعیت مانند آن است که سازمان فهرست ساختمانهای خود را داشته باشد، اما از تجهیزات و مواد موجود در آنها اطلاعی نداشته باشد.
کاربرد دوم، پاسخ سریع به آسیبپذیریهاست. هنگامی که یک CVE جدید منتشر میشود، سازمان میتواند مخزن SBOMهای خود را جستوجو کند و مشخص سازد کدام محصولات احتمالاً از مؤلفه آسیبپذیر استفاده کردهاند. این قابلیت زمان تحلیل اثر را از چند روز به چند دقیقه کاهش میدهد.
کاربرد سوم، مدیریت ریسک تأمینکنندگان است. سازمان میتواند در قراردادهای خرید نرمافزار از پیمانکار یا فروشنده بخواهد برای هر نسخه محصول، SBOM معتبر تحویل دهد. در این حالت، SBOM یکی از اقلام تحویلی امنیتی محصول خواهد بود و امکان ارزیابی وابستگیها، مجوزها و ریسکهای محصول را فراهم میکند.
SBOM در مدیریت مجوزهای نرمافزاری نیز اهمیت دارد. استفاده ناخواسته از بستهای با مجوز ناسازگار میتواند برای سازمان تبعات حقوقی و مالی ایجاد کند. علاوه بر این، SBOM به تیم پاسخگویی به رخداد، مدیریت تغییر، انطباق، ممیزی و DevSecOps کمک میکند.
استاندارد CycloneDX
CycloneDX یک استاندارد باز برای نمایش اطلاعات زنجیره تأمین است که فعالیت آن با تمرکز جدی بر امنیت نرمافزار و اکوسیستم OWASP آغاز شد. این استاندارد بهگونهای طراحی شده است که بتواند اجزای نرمافزار، سختافزار، سرویسها، وابستگیها، آسیبپذیریها و اطلاعات مرتبط با قابلیت بهرهبرداری از آسیبپذیری را نمایش دهد.
نسخه جاری معرفیشده در مستندات رسمی، CycloneDX 1.7 است. این استاندارد علاوه بر پروژه OWASP، بهعنوان استاندارد ECMA-424 نیز توسعه یافته و قالبهای JSON، XML و Protocol Buffers را پشتیبانی میکند. مدل آن ماژولار و توسعهپذیر است و میتواند اطلاعات مربوط به نرمافزار، سختافزار، مدلهای یادگیری ماشین، تنظیمات عملیاتی، سرویسها و وابستگیهای آنها را ثبت کند.
یکی از نقاط قوت CycloneDX، تناسب آن با فرایندهای DevSecOps است. سازمان میتواند هنگام Build یا Release، بهصورت خودکار SBOM تولید کند و آن را همراه محصول یا در یک مخزن مرکزی نگه دارد. سپس سامانههایی مانند Dependency-Track میتوانند این اطلاعات را دریافت کرده و وابستگیها را بهصورت پیوسته از نظر آسیبپذیری بررسی کنند.
CycloneDX فقط نام و نسخه کتابخانهها را نمایش نمیدهد. این استاندارد قابلیت ثبت گراف وابستگیها، سرویسهای خارجی، APIها، نقاط پایانی، روشهای احراز هویت، مرزهای اعتماد، طبقهبندی داده و جریان اطلاعات را نیز دارد. این قابلیتها برای تحلیل معماری و تهدید اهمیت زیادی دارند.
قابلیت مهم دیگر CycloneDX پشتیبانی از VEX یا Vulnerability Exploitability eXchange است. VEX مشخص میکند آیا یک محصول واقعاً تحت تأثیر یک آسیبپذیری شناختهشده قرار دارد یا خیر. ممکن است یک کتابخانه آسیبپذیر در محصول وجود داشته باشد، اما تابع آسیبپذیر آن فراخوانی نشود یا کنترلهای جبرانی مانع بهرهبرداری باشند. VEX اجازه میدهد تولیدکننده وضعیتهایی مانند «تأثیرپذیر»، «تأثیرناپذیر»، «در حال بررسی» یا «اصلاحشده» را همراه با دلیل اعلام کند.

استاندارد SPDX
SPDX مخفف Software Package Data Exchange است. این استاندارد در ابتدا با تمرکز بر شناسایی بستههای نرمافزاری، مجوزهای متنباز، حقوق مالکیت و تبادل اطلاعات مربوط به انطباق مجوزها شکل گرفت. SPDX تحت حمایت Linux Foundation توسعه یافته و به استاندارد بینالمللی ISO/IEC 5962:2021 تبدیل شده است.
نسخه جاری معرفیشده در وبسایت رسمی SPDX، نسخه 3.0 است. معماری این نسخه نسبت به نسلهای قبلی توسعه یافته و حوزههایی مانند نرمافزار، امنیت، سرویسها، زنجیره تأمین، سختافزار، داده، هوش مصنوعی، فرایند Build و مجوزها را پوشش میدهد. بنابراین نباید SPDX را صرفاً یک قالب مدیریت مجوز دانست، هرچند مدیریت مجوز و مالکیت همچنان یکی از نقاط قوت اصلی آن است.
SPDX میتواند اطلاعات بسته، فایل، نسخه، هش، پدیدآورنده، تأمینکننده، مجوز اعلامشده، مجوز شناساییشده، حق تکثیر و روابط میان اجزا را ثبت کند. فهرست استاندارد شناسههای مجوز SPDX نیز باعث شده است ابزارها و سازمانهای مختلف بتوانند مجوزهای نرمافزاری را با نامگذاری یکسان بیان کنند.
برای نمونه، بهجای اینکه یک ابزار از عبارت «Apache License Version 2» و ابزار دیگر از عبارت «Apache 2» استفاده کند، هر دو میتوانند شناسه استاندارد Apache-2.0 را به کار ببرند. این استانداردسازی، پردازش خودکار و کنترل سازگاری مجوزها را سادهتر میکند.
SPDX برای سازمانهایی که علاوه بر امنیت، نگرانی جدی درباره مالکیت فکری، استفاده از متنباز، تعهدات توزیع و انطباق حقوقی دارند، انتخاب مهمی است. شرکتهای تولیدکننده نرمافزار، تجهیزات و محصولات توکار میتوانند از آن برای مستندسازی ترکیب محصول و اثبات فرایندهای Due Diligence استفاده کنند.
تفاوت این دو استاندارد را نباید با این عبارت سادهسازی کرد که «CycloneDX برای امنیت است و SPDX فقط برای مجوزهای نرمافزاری». هر دو استاندارد اکنون قابلیتهای گستردهای برای مدیریت زنجیره تأمین نرمافزار دارند؛ اما پیشینه، نقاط تمرکز و اکوسیستم ابزارهای آنها متفاوت است.
CycloneDX با محوریت امنیت نرمافزار و در اکوسیستم OWASP شکل گرفته و اکنون با استاندارد ECMA-424 شناخته میشود. تمرکز سنتی آن بر شناسایی مؤلفهها، نمایش وابستگیهای مستقیم و انتقالی، ثبت آسیبپذیریها و یکپارچگی با فرایندهای DevSecOps است. این استاندارد از قالبهای JSON، XML و Protobuf پشتیبانی میکند و استفاده از آن در خطوط CI/CD، سامانههای مدیریت آسیبپذیری و عملیات امنیت بسیار رایج است.
یکی از نقاط قوت CycloneDX، پشتیبانی یکپارچه از VEX است. VEX مشخص میکند که آیا یک محصول عملاً تحت تأثیر آسیبپذیری ثبتشده در یکی از اجزای خود قرار دارد یا خیر. به همین دلیل، CycloneDX برای تیمهای SOC، DevSecOps و مدیریت آسیبپذیری انتخاب مناسبی محسوب میشود.
در مقابل، SPDX با حمایت Linux Foundation و با تمرکز اولیه بر نرمافزارهای متنباز، مجوزها، حقوق مالکیت فکری و انطباق توسعه یافته است. این استاندارد با عنوان ISO/IEC 5962:2021 به رسمیت شناخته شده و در تبادل رسمی اطلاعات بستههای نرمافزاری، ثبت مجوزها و مدیریت تعهدات حقوقی کاربرد گستردهای دارد. SPDX نیز قابلیت ثبت اطلاعات امنیتی و زنجیره تأمین را دارد و در نسخههای جدید، حوزههایی مانند امنیت، سرویسها، داده، سختافزار و هوش مصنوعی را پوشش میدهد.
بنابراین، انتخاب میان این دو باید براساس نیاز سازمان انجام شود. اگر هدف اصلی تحلیل امنیتی، پایش مؤلفهها، یکپارچهسازی با سامانههای مدیریت آسیبپذیری و استفاده از VEX باشد، CycloneDX معمولاً انتخاب طبیعیتری است. اگر مدیریت مجوزها، مالکیت فکری، انطباق حقوقی و تبادل اطلاعات میان تأمینکنندگان اولویت داشته باشد، SPDX مزیت برجستهتری دارد. سازمانهای بزرگ نیز میتوانند هر دو استاندارد را بپذیرند یا اطلاعات را با استفاده از ابزارهای مناسب میان آنها تبدیل کنند.
ارتباط SBOM با SCA، اسکن آسیبپذیری و VEX
SBOM با Software Composition Analysis یا SCA مرتبط است، اما این دو یکسان نیستند. SCA فرایند یا ابزاری است که کد، فایلهای Build، بستهها یا تصاویر کانتینر را بررسی میکند تا مؤلفههای متنباز، مجوزها و آسیبپذیریها را شناسایی کند. خروجی یک ابزار SCA میتواند یک SBOM در قالب CycloneDX یا SPDX باشد.
اسکن آسیبپذیری نیز SBOM نیست. اسکنر، دارایی یا مؤلفه را با اطلاعات آسیبپذیری مقایسه میکند؛ درحالیکه SBOM موجودی و روابط مؤلفهها را ارائه میدهد. به بیان ساده، SBOM میگوید «چه چیزی داریم»، پایگاه CVE میگوید «چه مشکلی شناخته شده است» و ابزار مدیریت آسیبپذیری مشخص میکند «کدام مشکل در کدام دارایی وجود دارد».
VEX نیز مکمل SBOM است. SBOM ممکن است نشان دهد نسخهای آسیبپذیر از یک کتابخانه در محصول وجود دارد، اما VEX توضیح میدهد آیا شرایط بهرهبرداری از آسیبپذیری در آن محصول وجود دارد یا خیر. این تفکیک به کاهش هشدارهای کاذب و اولویتبندی بهتر اصلاحات کمک میکند.
کاربرد SBOM برای SOC و مدیریت امنیت
در یک SOC بالغ، SBOM میتواند بخشی از فرایند مدیریت تهدید و رخداد باشد. برای مثال، پس از انتشار یک آسیبپذیری بحرانی، تیم اطلاعات تهدید شناسه مؤلفه و نسخههای آسیبپذیر را استخراج میکند. سپس مخزن SBOM جستوجو میشود تا برنامههای وابسته شناسایی شوند. نتایج براساس اهمیت کسبوکاری سامانه، مواجهه با اینترنت، امکان بهرهبرداری، وجود کنترل جبرانی و اطلاعات VEX اولویتبندی میشوند.
در مرحله بعد، تیکت اصلاح برای مالک سامانه ایجاد میشود و SOC میتواند تا زمان نصب وصله، قواعد تشخیص، محدودسازی دسترسی یا پایش ویژه تعریف کند. در این مدل، SBOM حلقه ارتباط میان توسعه، عملیات، مدیریت آسیبپذیری و SOC است.
از منظر CISSP، این موضوع با چند قلمرو دانشی ارتباط دارد: مدیریت دارایی، امنیت توسعه نرمافزار، مدیریت ریسک تأمینکننده، مدیریت آسیبپذیری، پاسخگویی به رخداد، کنترل تغییر و انطباق. دریافت SBOM از فروشنده نمونهای از Due Diligence است و پایش مداوم آن میتواند بخشی از Due Care سازمان باشد.
محدودیتها و ریسکهای SBOM
داشتن SBOM بهتنهایی امنیت ایجاد نمیکند. اگر SBOM ناقص، قدیمی یا نادرست باشد، تصمیمهای مبتنی بر آن نیز اشتباه خواهند بود. مهمترین چالش، کاملبودن فهرست وابستگیهای انتقالی و مؤلفههایی است که در زمان اجرا یا از مخازن خارجی بارگذاری میشوند.
مشکل دیگر، تفاوت نامگذاری مؤلفههاست. ممکن است یک بسته با چند نام یا شناسه ثبت شود و ارتباط آن با CVE بهدرستی برقرار نشود. استفاده از شناسههایی مانند PURL، هش و CPE میتواند این مشکل را کاهش دهد.
SBOM ممکن است اطلاعات حساس معماری را نیز افشا کند. مهاجم با مشاهده نسخهها و وابستگیها میتواند اهداف مناسبتری انتخاب کند. بنابراین دسترسی به SBOM باید براساس طبقهبندی اطلاعات، نیاز کاری و مفاد قرارداد کنترل شود.
اصالت و تمامیت SBOM نیز مهم است. اگر فروشنده بتواند سند را بدون امکان تشخیص تغییر دهد، اعتماد به آن محدود خواهد بود. امضای دیجیتال، ثبت منشأ، تولید خودکار در خط Build و نگهداری در مخزن کنترلشده میتواند قابلیت اعتماد را افزایش دهد.
نقشه راه پیشنهادی پیادهسازی
سازمان ابتدا باید دامنه و مالکیت فرایند را تعیین کند. بهتر است کار با سامانههای حیاتی، اینترنتی و محصولات تأمینکنندگان پرریسک آغاز شود. سپس یک سیاست مشخص شود که چه محصولاتی باید SBOM داشته باشند، چه قالبهایی پذیرفته میشوند و برای هر نسخه محصول چه زمانی باید سند جدید تولید شود.
در مرحله بعد، تولید SBOM باید در CI/CD یا فرایند Build خودکار شود. تولید دستی معمولاً باعث قدیمیشدن و خطای انسانی میشود. SBOM تولیدشده باید اعتبارسنجی، امضا و در مخزن مرکزی ثبت شود و با CMDB، سامانه مدیریت آسیبپذیری، SOC و فرایند خرید ارتباط داشته باشد.
برای تأمینکنندگان نیز باید الزامات قراردادی تعریف شود؛ از جمله قالب، حداقل فیلدها، پوشش وابستگیهای انتقالی، زمان تحویل، الزام به بهروزرسانی، اعلام آسیبپذیری و ارائه VEX.
شاخصهای مناسب برای سنجش بلوغ این برنامه عبارتاند از:
* درصد سامانههای حیاتی دارای SBOM معتبر
* میزان تازگی SBOMها
* درصد پوشش وابستگیهای مستقیم و انتقالی
* زمان لازم برای تحلیل اثر یک CVE جدید
* درصد تأمینکنندگان منطبق با الزامات
* تعداد مؤلفههای آسیبپذیر حلنشده
* درصد SBOMهای امضاشده و اعتبارسنجیشده
جمعبندی
SBOM صرفاً یک فایل یا الزام قراردادی نیست؛ بلکه زیرساخت اطلاعاتی تصمیمگیری درباره ریسک نرمافزار است. این سند به سازمان اجازه میدهد اجزای پنهان محصولات را بشناسد، اثر آسیبپذیریهای جدید را سریعتر تحلیل کند، ریسک تأمینکنندگان را بسنجد و انطباق امنیتی و حقوقی را بهبود دهد.
CycloneDX و SPDX دو رویکرد رقیب و درعینحال مکمل برای استانداردسازی این اطلاعات هستند. CycloneDX با اکوسیستم امنیت، DevSecOps، VEX و پایش وابستگیها پیوند نزدیکی دارد؛ درحالیکه SPDX در حوزه مجوزها، مالکیت فکری و تبادل رسمی اطلاعات سابقه و قدرت ویژهای دارد. بااینحال، هر دو استاندارد اکنون دامنهای فراتر از خاستگاه اولیه خود پیدا کردهاند.
ارزش واقعی SBOM زمانی ایجاد میشود که تولید آن خودکار، اطلاعاتش بهروز و قابل اعتماد، و خروجی آن به فرایندهای عملیاتی متصل باشد. SBOM بدون پایش، تحلیل، VEX و فرایند اصلاح، تنها یک موجودی ایستا است؛ اما SBOM یکپارچه با SOC، CI/CD، مدیریت آسیبپذیری و مدیریت تأمینکننده میتواند به یکی از پایههای اصلی امنیت زنجیره تأمین نرمافزار تبدیل شود.
** دوره CISSP آکادمی روزبه و شرکت هامون