
وقتی بستهای از خط تولید به فروشگاه میرسد و چند روز بعد برگشت میخورد، اولین سؤال معمولاً این است که چه چیزی باید اضافه میشد. اما سؤال درستتر این است که چه چیزی محصول را خراب کرد؛ چون هر نگهدارنده فقط روی گروه مشخصی از میکروبها اثر دارد.
انتخاب مواد نگهدارنده در صنایع لبنی از شناخت عامل فساد شروع میشود؛ کپک و مخمر با سورباتها و ناتامایسین مهار میشوند و باکتریهای گرممثبت با نیسین. در این مقاله یاد میگیرید از روی علامت فساد، عامل آن را حدس بزنید و بعد سراغ نگهدارنده بروید.
نگهدارندههای لبنی طیف اثر محدودی دارند. سوربات پتاسیم روی کپک و مخمر قوی است، اما برای باکتریهای اسپورزا راهحل اصلی نیست. نیسین برعکس روی باکتریهای گرممثبت کار میکند و بر کپک اثری ندارد.
پس اگر بدون تشخیص عامل فساد نگهدارنده اضافه کنید، ممکن است هم هزینه فرمول بالا برود و هم مشکل اصلی باقی بماند. راه مطمئن آزمایش میکروبی نمونههای فاسدشده است؛ اما علامتهای ظاهری هم سرنخ خوبی برای شروع بررسی میدهند.
یک نکته مهم این است که مواد نگهدارنده در صنایع لبنی جایگزین بهداشت تولید نیستند؛ نگهدارنده فقط رشد میکروبهای باقیمانده را کند میکند و اگر بار میکروبی اولیه بالا باشد، کار زیادی از دستش برنمیآید. این همان جملهای است که هر تولیدکننده قبل از سفارش نگهدارنده باید به خاطر بسپارد.
بسیاری از شکایتهای فروشگاهها با چند علامت تکراری شروع میشود. در ادامه هر علامت را به عامل محتملش وصل میکنیم.
ماست و دوغ اسیدی هستند و بیشتر باکتریهای فسادزا در آنها رشد نمیکنند. در این محیط، مخمرهای مقاوم به اسید مظنون اصلیاند؛ گاز تولید میکنند، بسته را پف میدهند و طعم تخمیری به جا میگذارند. سورباتها به دلیل کارایی بهترشان در pH پایین، گزینه رایج این مشکلاند، البته فقط در فرآوردههایی که استاندارد محصول اجازه میدهد.
لکههای سبز، سفید یا سیاه روی سطح پنیر نشانه کپک است. برای پنیرهای دارای پوسته، ناتامایسین روی سطح به کار میرود و به فرایند رسیدن داخل پنیر کاری ندارد. پنل علمی EFSA در ارزیابی کاربرد ناتامایسین بهعنوان افزودنی استفاده از آن را برای تیمار سطحی پوسته پنیرهای نیمهسخت و نیمهنرم نگرانکننده ندانسته است.
اگر پنیر چند هفته بعد از تولید شکاف و حفره پیدا کند، مظنون معمولاً باکتریهای اسپورزا مانند کلستریدیومهاست. اینجا نگهدارنده ضدکپک فایدهای ندارد و نیسین، کنار کنترل کیفیت شیر خام، گزینه مطرح است.
این علامت بیشتر به اکسیداسیون چربی مربوط است تا رشد میکروب. پس راهحل آن بستهبندی دور از نور و اکسیژن، زنجیره سرد و کیفیت خامه است؛ نه افزودن نگهدارنده ضدمیکروبی.
ماندگاری شیر به فرایند حرارتی و بستهبندی مربوط است. شیر فرادما (UHT) به گفته پرسشهای متداول Tetra Pak درباره شیر UHT برای چند ثانیه در دمای حداقل ۱۳۵ درجه سلسیوس حرارت میبیند و بهصورت استریل بستهبندی میشود؛ وقتی میکروبی باقی نمانده، نگهدارنده کاری برای انجام ندارد.
در شیر پاستوریزه، زنجیره سرد نقش اصلی را دارد. این مثال نشان میدهد که نگهدارنده فقط یکی از ابزارهای افزایش ماندگاری است و در بسیاری از محصولات اصلاً لازم نیست.
قبل از هر تصمیمی درباره نگهدارنده، این پنج سؤال را پاسخ دهید:
عامل فساد؛ آزمایش میکروبی چه میکروبی را نشان داده است؟
مجاز بودن؛ استاندارد ملی این فرآورده این ماده را اجازه میدهد؟
شرایط محصول؛ pH، فعالیت آبی و دمای نگهداری چقدر است؟
اثر بر کشت آغازگر؛ تخمیر ماست یا رسیدن پنیر مختل نمیشود؟
پخش یکنواخت؛ ماده کامل حل و در کل تانک پخش میشود؟
برای آشنایی با انواع نگهدارندههای مجاز هر فرآورده و مقایسه آنها، راهنمای مواد نگهدارنده در صنایع لبنی راسا نشان ویستا را بخوانید.
نگهدارنده مناسب را از روی فهرست مواد انتخاب نمیکنند؛ از روی عامل فساد انتخاب میکنند. اگر علامت فساد را درست بخوانید و با آزمایش تأیید کنید، هم هزینه فرمول پایین میماند و هم محصول با برچسب سادهتری به بازار میرسد.
آیا یک نگهدارنده برای همه محصولات لبنی کافی است؟ خیر؛ عامل فساد، pH و استاندارد هر فرآورده متفاوت است.
آیا نگهدارنده طبیعی همیشه بهتر است؟ نه لزوماً؛ ناتامایسین و نیسین هم هر کدام فقط برای عامل فساد مشخصی مناسباند.
چرا با وجود نگهدارنده همچنان محصول فاسد میشود؟ معمولاً به دلیل بار میکروبی بالا، انتخاب نادرست ماده یا پخش نایکنواخت آن در تانک.
منبع: راسا نشان ویستا