
یک روز با شوپنهاور در کبابی برادران قوچانی
مهرداد پورعلم
همه شوپنهاور بدبین[i] را میشناسیم. او میاندیشد که زندگی بهسان آونگی است نوسانکننده میان درد (هنگامی که چیزی میخواهیم ولی آن را نداریم) و ملال (هنگامی که چیزی داریم و دیگر بدان اهمیت نمیدهیم)[ii]. او همچنین میاندیشد که کلید فهم زندگی، اندیشیدن دربارهی مبارزه برای زنده ماندن است، به ویژه به معنای به چنگ آوردن غذا. برای نمونه، کباب برگ را در نظر بگیرید. همین کبابی که خوردنش از خوشیهای لذتبخش روزگار بسیاری از ما است. کابوسی هراسانگیز برای گوسفندها و گاوها: پروار شدن در اسارت، سلاخی شدن، قصابی شدن، کباب شدن و سرانجام خورده شدن. بگذریم که زندگی در حیات وحش هم بهتر از آن نیست. اسارت در مزرعه با فضایی کمی بزرگتر جایگزین میشود که حیوان در آن تقریبن تا پایان عمرش با ترس و مبارزهی همیشگی برای زنده ماندن به سر میبرد. و سرانجام خوراک گلهای از جانوران شکارچی میشود. پس شاید رفتار دامداران و مزرعهداران با جانوران، اندکی چربتر و معطرتر باشد ولی به هر رو، سرنوشت خوشایندی نیست. چه در اسارت چه در آزادی، درد بر خوشی میچربد.
زندگی ما آدمها هم مانند همان جانوران بیچاره است. شاید با خشونتی کمتر. در کودکی از مدرسه بیزاریم و دوست داریم هرچه زودتر بزرگ شویم. از کارمان بیزاریم و دوست داریم هرچه زودتر بازنشسته شویم. سپس از رنج و ملال و بیاحترامیها (و شاید هم بیآبروییها)ی کهنسالی بیزاریم.[iii] آیا زندگی به این همه رنج و دردش میارزد؟ ما مانند گوسفندها و گاوها، دوست داریم بمیریم تا چنین زندگیای داشته باشیم.[iv]
انسان هیچگاه خشنود نیست، سرتاسر زندگی را به دنبال خشنودی خیالی میدود… دست آخر هم تفاوتی نمیکند که در طول زندگی خوشبخت بوده یا بدبخت، چون زندگی وی چیزی جز یک اکنون گذرا نبوده و اکنون، پایان یافته. شوپنهاور
از این دست اندیشهها است که با شنیدن نام شوپنهاور در سر مردم میافتد. ولی این همهی داستان نیست. شوپنهاورِ خوشبین خبرهایی خوب برای همهی کسانی دارد که آن دیدگاه بدبینانه را میپسندند. ما میاندیشیم که مردن برایمان بهتر است؟ بسیار خوب، حدس بزن چه میشود؟ ما همه خواهیم مرد، و چه زود هم خواهیم مرد و بهتر از آن، روحی هم نخواهیم داشت که احتمالن از جاودانه سوختن در دوزخ رنج بکشد. هنگامی که میمیریم، به سادگی میمیریم. و آن چه از ما میماند مشتی خاک است.
و چرا فکر میکنید خاک بودن بد است؟ «خاکستر به خاکستر، خاک به خاک» شاید لحنی دلگیر داشته باشد، ولی خاک بسیار هم خوب است. همان گونه که شوپنهاور میگوید در جهان همچون اراده و تصور[v]، بیاموزیم مرگ را بشناسیم پیش از آن که از آن بیزار شویم. هرگاه که میمیریم دیر یا زود (بسته به آیین و فرهنگ و ثروتمان) خاک و خاکستر خواهیم شد. خاکسترمان، خاکمان در آب شسته خواهد شد. آنگاه دانههای بلور خواهیم شد. درخشان. و آنگاه ترکیباتمان به نیروی جرقههای الکتریکی از هم جدا خواهند شد. خاکمان فلز خواهد شد. و به درون گیاهان و جانوران خواهیم رفت. و دوباره زندگیای را که از دست داده بودیم از درون زهدان رازآمیز طبیعت زاده خواهید شد.
پس تو هم خواهی مرد، ولی مادهای که از آن ساخته شدهای میماند. این خبری بسیار خوش است زیرا ماده بسیار شگفتانگیز است، و زندگی تو پر از درد. مادهای که تو از آن ساخته شدهای هرگز نابود نمیشود و بلورها و فلزها و گیاهان و حتا جانوران را خواهد ساخت.
هستی موجودات غیرآلی کشمکشی است مداوم بین قوای شیمیایی، که عاقبت به انحلال و از همپاشیدگی ماده میانجامد. شوپنهاور [vi]
چه شگفتآور! از سوی دیگر، تو که از چنین چیزی عالی ساخته شدهای، از تولد تا مرگ همواره قربانی فشارها و رنجها هستی. «زندگی وظیفهای است که باید انجام پذیرد».[vii] پس بهتر است که فشارها و رنجها به پایان برسد.
فقط ماده نیست که عالی است. همه چیز شگفتانگیز است. از این رو ست که هنرمندان بزرگ میتوانند هر چیز، هر چیز ساده و پیشپاافتاده را موضوع هنر خود کنند و شاهکارها بیافرینند. ما معمولن چنان در خودخواهی و بهخوداندیشی غرقیم که این حیرت جهانی را در نمییابیم. به سخنی دیگر، ما بیش از اندازه نگران خودمانیم و به خودمان اهیمت میدهیم و به اندازهی کافی به بقیهی جهان فکر نمیکنیم. خواهشهای ما چه حقیرانه و داشتههای ما چه ملالانگیز!
چه میشود اگر از خواستن چیزها و اندیشهی داشتن چیزها دست بکشیم؟ چه میشود اگر ترس و اندیشه دربارهی چیزهایی که بر سرمان میآید را کنار بگذاریم؟ چه میشود اگر فقط بگذاریم چیزها خودشان روی دهند؟ هر چه پیش آید خوش آید. مُنتنی نوشته است: «نگران نباشید، طبیعت سر فرصت به طور کامل و کافی به شما میگوید چه باید بکنید. او این کار را عالی و بینقص برایتان انجام خواهد داد، ذهنتان را به این مسئله مشغول نکنید.»[viii]
اگر هنوز در کبابی برادران قوچانی هستید، نگاهی به نقاشی طبیعت بیجان روی دیوار بیندازید. از همان نقاشیهایی است که چند میوه و چند پرندهی شکارشده و یک جام نوشیدنی روی میزی چوبی را نشان میدهند. طبیعت بیجان. هیچ آدم عاقلی دستش را دراز نمیکند تا آن میوه در نقاشی را بخورد. هیچ خواهشی در کار نیست. هیچ میلی به داشتن آن میوهها یا جام نوشیدنی. هنگامی که امکان استفاده یا مالکیت برداشته میشود، هنگامی که ما از خواهش و رنج خواهش آزاد میشویم سرانجام میتوانیم از آرامش ذهن لذت ببریم و زیبایی چیزها را ببینیم. زیبایی همهی چیزها را. و هنر میتواند این را آرامش، این رهایی از خواهش را به ما ارزانی دارد، و این همان چرایی است که هنر را دوست داریم.
اکنون اگر جور دیگر ببینی میتوانی چیزهای روزانه و عادی را هم به گونهای تجربه کنی که گویی هنر هستند. دیگر نیازی به هزینههای گزاف برای خرید یک شاهکار هنری نیست. جهان خود از بزرگترین شاهکارهای هنری است. و لذت بردن از آن هم رایگان است.
شوپنهاور کتاب خود را جهان همچون اراده و تصور مینامد چون میاندیشد این جهان دو جنبه دارد: یکم، بازنمایی یا تصور جهان یعنی آن گونه که چیزها بر ما نمایان میشوند. همه چیز پدیدار است، ظاهر است، چون یک رویا[ix]. دوم، اراده است که اساس این جهان و سرشت واقعی این جهان است. این به چه معناست؟ برهان شوپنهاور (در سادهترین شکلش) این است که من از اعماق وجودم میدانم که چیزی مگر ارادهام نیستم، و بخردانه نخواهد بود اگر گمان کنم تنها من این گونه هستم. پس هر چیزی در این جهان میباید اراده باشد.
من چگونه میدانم که همان ارادهام هستم؟ میدانم که فقط کالبد یا همین تن خاکی نیستم. تفاوت مهم میان من و کالبد سستبنیان و فاسدشدنیام این است که من کارهایی انجام میدهم که بیش از فروپاشی یا فساد تدریجی است. پس این کارهای من است که مرا آن چه یا آن که هستم میسازد. و کارها و کنشهای من بیانگر یا تجسم ارادهی من است. من هستم آن چه را که انجام میدهم و من آن چیزی را انجام میدهم که اراده میکنم و میخواهم. حتا هنگامی که چیزی را نمیخواهم باز هم کاری را انجام میدهم که خودم به دلیلی برگزیدهام.
وقتی تنم را درک میکنم، تصور است… اما از آن اشتیاقهایی نیز آگاهی دارم که این تصور را سبب میشوند: این اراده است. فقط در خودم این شناخت دوگانهی اراده و تصور را دارم. شوپنهاور[x]
پس، من تجسد ارادهام هستم. و چرا باید بیندیشم که تافتهای جدابافتهام. تو هم کالبدیافتهی ارادهات هستی. همینگونه بگیر تا جانوران و همانا همهی چیزهای جاندار. و برای شوپنهاور، همهی چیزهای بیجان هم. گیاهان آگاهی ندارند ولی به شیوهای رشد میکنند که در یافتن نور خورشید و فرصتهایی برای بازتولید خود به آنها کمک میکند. آنها به میانجی اراده (خواست) به زندگی پیش میروند. حتا چیزهای بیجان کارهایی انجام میدهند. رودخانهها به سوی دریا میشتابند. کوهها به آرامی گستردهتر یا خردتر میشوند. شوپنهاور نمیگوید که رودخانهها میخواهند به سوی دره جریان یابند، ولی به هر رو جریان یافتن آنها بیانی از اراده است. ما میدانیم که چیزهای جاندار از روی اراده عمل میکنند (که معمولن در خواست یا ارادهی به زندگی نمود مییابد)، و چیزهای جاندار از همان موادی ساخته شدهاند که چیزهای بیجان. پس مانند شوپنهاور، میتوانیم چنین بیندیشیم که برانگیزاننده یا جنبانندهی همهی چیزها همان نیروی بنیادی است، که میتوانیم ارادهاش بخوانیم.
ما هرگز به چیزی بسنده نخواهیم کرد و سرانجام راضی نخواهیم شد چون سرشت اراده به جنگیدن برای چیزهای بیشتر است. خواهشی کورکورانه و بیمنطق. همواره کوشیدن و هرگز نرسیدن. و ترسناک. چون دهانی همواره گشوده با دندانهایی تیز برای گاز زدن به هر چیز. ولی همهاش این نیست. هنر هم هست. و تراژدی. و سینما. و والاتر از همهی هنرها، در نزد شوپنهاور، موسیقی. شوپنهاور میگوید که اراده همان موسیقی است. عینیتیافتن ایدهها بیمیانجی خواست (اراده). موسیقی میتواند ما را با نیروی خود برانگیزاند بی آن که خودش بازنمایی چیزی در جهان بازنماییشده (متصور) باشد. پس موسیقی میتواند بازنمایی مستقیم و بیواسطهای باشد از اراده. یک فیلم یا یک داستان میتواند حسی از ترس در ما برانگیزد و با وادار ساختن ما به اندیشه در چیزهایی که از آن میهراسیم خود درونمان را متاثر کند. ولی موسیقی میتواند، بی هیچ دستیازی به اندیشهها، اراده را مستقیم مخاطب قرار دهد. به این معنی، شوپنهاور میاندیشد که موسیقی میتواند نمودِ خود اراده باشد.
از سوی دیگر، موسیقی در سرشت خود هم به مانند اراده است. به باور شوپنهاور موسیقی فقط هست، همان گونه که بود. هدف-بنیاد بی هدفی مشخص. و این همان تعریفی است که کانت، قهرمان شوپنهاور از هنر میکند: هنر، به ویژه هنر زیبا، غایت بیغایت است (هدفمندی بیهدف). به این معنا، آن چه به راستی واقعیترین است (بگوییم اراده) و آنچه به راستی زیباترین است (بگوییم هنر والا برای کانت)، یک چیز هستند. و شوپنهاور موسیقی را بالاترین ریخت هنری در نظر میگیرد. پس موسیقی چون واقعیت مطلق است. او میگوید «ما باید جهان را موسیقی مجسم (تنیافته) بدانیم همان گونه که جهان را ارادهی مجسم (تنیافته) میدانیم».
گوته نیز میگوید که معماری «موسیقی یخزده» یا منجمد است، ولی شوپنهاور ادعا میکند که هر چیزی را میتوان چون موسیقی مجسم (تنیافته) در اندیشه آورد. او چیزهای فیزیکی را نه به میانجی آن چه از آن ساخته شدهاند (به هررو، همه چیز ماده است) که به میانجی آن چه انجام میدهند تعریف میکند. پس هر چیز هر چه باشد و هر چه انجام دهد بهسان بازنماییای فیزیکی یا تنیافتگی موسیقی است. کیهان رقصی بزرگ است، موسیقیِ سهبعدی همواره در جنبش. قطارها میروند و میآیند. کوسهها کوسهگی میکنند، آتشفشانها آتشفشانی. هرگاه که در خیابان قدم میزنیم، هر چیزی که از آن میگذریم به رقص خویش مشغول است، به بیان اراده به شیوهی خویش. هر گیاهی چون انفجاری آرام از شاخهها و برگها و شکوفهها است. تپهها به واقع با نوای (خاموش) موسیقی زنده هستند. و سرانجام، شوپنهاور بر این باور است که همه یکی است.
مگر کوهها، موجها، آسمانها جزئی از من نیستند و من جزئی از آنها؟ بایرون
پس هنگامی که گربهها گربهگی میکنند و رنگینکمان رنگینکمانی، همهی اینها بخشی از یک سمفونی بزرگ است. طبیعت یک هارمونی است. در زیر و جنبانندهی همهی اینها یک اراده است، نه بسیار ارادهها. تی. اس. الیوت در The Dry Slavages (بخش سوم از شعر بلندش Four Quartet در سال ۱۹۴۱) چنین مینویسد که «تو موسیقی هستی و تنها موسیقی است که میماند». شوپنهاور هم این گونه میاندیشد ولی این را هم میافزاید که من هم موسیقی هستم و الیوت نیز، و هر کس و هر چیز دیگر نیز. و هنگامی که در پایان، هیچ یک از ما نمانده است، این موسیقی است که میماند. جاودانه.
موسیقی با خود چیزها سروکار دارد ولی دیگر هنرها با سایهی چیزها. شوپنهاور
شوپنهاور خوشبین درمانی برای خواهشها (میلها) و ملالمان به ما پیشنهاد میکند. درمانی از هنر و به ویژ از راه موسیقی و همانا از راه هر چیزی که ما را به اندیشه در واقعیت مطلق بدون درگیر شدن ارادههامان وا میدارد. موسیقی برای شوپنهاور زبانی جهانی در تجسم مستقیم خود اراده است. شاید از چیزهایی که داریم ملول شویم ولی در بارهی همهی آن چیزهایی که نداریم چه؟ همهی آنها شگفتانگیز هستند، اگر فقط و فقط بتوانیم بر خودخواهیمان چیره شویم و ارزش آنان را بشناسیم. ولی این همهی داستان نیست.
شوپنهاور درمان هنری یا موسیقایی خواهش سیریناپذیر را ناپایدار و گریزی کوتاهمدت میداند. آن چه درمان قطعی بندگیِ «خواست» است انکارِ خواست است و این به دست نخواهد آمد مگر با پارسایی و پرهیز از خودپرستی و خودبنیادی و نفرت و ستیز. به سخنی ساده، انکارِ نفس، ریاضتکشی و کشتن نفس. هنگامی که اراده نباشد، اندیشه نیست، جهان نیست. آن چه میماند فقط هیچ است.
میبینیم که شوپنهاور بار دیگر چهرهی سختگیرانهی خود را نمایان میسازد. اگر به گفتهی او همهی دردها و رنجهای ما تاوان خواستِ زندگی است، پس از دست ما چه بر میآید؟ چگونه میتوانیم آگاهانه و به خواست خود، خواستِ زندگی را انکار کنیم؟ مگر ما همه یکپارچه خواست نیستیم؟
شوربختانه فلسفهی شوپنهاور درمانی برای درد ندارد. ولی دردی را هم نمیافزاید: فقط تشخیص میدهد اینجا چه اندازه درد هست. افزون بر آن، فلسفهی شوپنهاور به ما نشان میدهد که چه اندازه فراوان زیبایی و شگفتی هم در این جهان هست و شاید این گونه بتواند اندکی از خواستمان در خوردن آن کباب برگ گوسفندی بکاهد. شوپنهاور گیاهخوار نبود ولی اخلاق همدردانهی او میتواند به کار گیاهخواران بیاید. اگر ما خوراک سبزیجات را به کباب گوشت ترجیح دهیم از درد و رنج این جهان کاستهایم. البته درست میگویید: ما از رنج خودمان نمیکاهیم ولی هرچه بیشتر به گلها و گوسفندها و هر چیز دیگر اهمیت دهیم، شاید کمتر نگران مشکلات خودمان شویم. مشکلاتی که در پایان، همان اندازه که گریزناپذیرند موقت و بیاهمیتاند. تفاوتها میان من و تو ناچیز و پیشپاافتاده است: رنگ، سن، حساب بانکی. آن چه میان ما مشترک است بسیار مهمتر است: انسانیت ما. و آنچه از آن هم بهتر است اشتراک ماست با همهی جانداران و حتا بیجانها یعنی چیزها: ما همه نمودهایی از ارادهی جاودان هستیم.
بودن، خود چیزی شگفتانگیز است. هگنامی که من میمیرم چیزهای ناچیز و پیشافتاده با من خواهند مرد، ولی آن چه میماند ماده است. ماده است که مهم است. ماده است که به راستی واقعی است. جاودان است. و ماده همان موسیقی است. پس نگران نباش. سرانجام همهی ما نتهای موسیقی خواهیم شد که جهان مینوازد. چه باک اگر شنوندهای نباشد! و این همان خبر خوب و خوشِ شوپنهاور برای ما است.
اکنون میتوانی میان خوردن کباب، غرقه شدن در تصویر کباب در نقاشی، گوش دادن به موسیقی جهان، یا خوردن سبزیجات برگزینی. انتخاب با تو است.
[برپایهی نوشتهای از دانکن ریشتر [xi]]
منابع
استراترن، پل (۱۳۸۹). آشنایی با شوپنهاور. ترجمهی کاظم فیروزمند. تهران: نشر مرکز.
شوپنهاور، آرتور (۱۳۸۶). جهان و تاملات فیلسوف: گزیدههایی از نوشتههای آرتور شوپنهاور. گزیده و ترجمهی رضا ولییاوری. تهران: نشر مرکز.
شوپنهاور، آرتور (۱۳۷۵). هنر و زیباشناسی. ترجمهی فؤاد روحانی. تهران: انتشارات زریاب.
یادداشتها
[i] pessimist
[ii] دستیافتن به آنچه مدتها در آرزویش به سر میبردهایم فقط و فقط کشف این حقیقت است که آن چیز چه مایه پوچ و توخالی بوده است. ما چنان زندگی میکنیم که گویی همواره در انتظار چیزی بهتر هستیم حال آن که اغلب آرزو میکنیم که ای کاش گذشته بازگردد و بر آن حسرت میخوریم. جهان و تأملات فیلسوف: ص ۸۰.
[iii] اول خوشیها، رویاهای کودکی و سرور جوانی، و دوم، ناخوشیها، زحمات میانسالی، رنج و ضعف مداوم کهنسالی، و در آخر سکرات موت و پنجه در افکندن با مرگ. جهان و تأملات فیلسوف: ص ۸۳.
[iv] در این جهان ما چون گوسفندانی هستیم زیر نگاه خونبار قصاب، که ایشان را یکبهیک شکار خود میسازد. جهان و تاملات فیلسوف: ص ۸۸.
[v] The World as Will and Representation
[vi] جهان و تأملات فیلسوف: ص ۷۹.
[vii] جهان و تأملات فیلسوف: ص ۹۱.
[viii] بیکول، سارا (۱۳۹۲). چطور زندگی کنیم: سرگذشت مونتنی در یک سؤال و بیست جواب. ترجمهی مریم تقدیسی. تهران: ققنوس. ص. ۴۰.
[ix] «اگر به زندگی چون خوابی بنگریم، مرگ نه دیگر گذر به چیزی غریب یا جدید، بلکه صرفن بازگشتی به وضع اصلی خویش است، در حالی که زندگی صرفن وقفهای کوتاه خواهد بود.» آشنایی با شوپنهاور: ص ۵۴.
یکی از قهرمانان کتاب بودنبروکها نوشتهی توماس مان پس از خواندن کتاب شوپنهاور دربارهی مرگ چنین میاندیشد:
«مرگ چه بود؟ پاسخ این پرسش با واژگانی حقیر و پرطمطراق بر او مکشوف نشد: پاسخ را حس کرد. پاسخ در عمق جان خود او بود. مرگ سعادتی بود چنان ژرف که تنها در چنین ساعات مبارکی در ادراک آدمی میگنجید. مرگ رجعت از گمراهی بود، زدودن خطایی بود عظیم، رهایی از قید و بندهایی دستوپاگیر… پایان و نیستی؟ بیچاره آن کسی که این واژگان پوچ در نظرش ترسناک جلوه میکنند! مگر چه چیزی به پایان میرسید، چه چیزی نیست میشد؟ این جسم او، این شخصیت و فردیت کاهل و خرفت و ناقص و نفرتانگیزی که به او اجازهای تحول نمیداد، نمیگذاشت به چیزی بهتر بدل شود!»
مان، توماس (۱۳۸۷) بودنبروکها. ترجمهی علیاصغر حداد. نشر ماهی.ص.۶۶۵.
[x] آشنایی با شوپنهاور: ص. ۵۲.
[xi] RICHTER، DUNCAN (2019). Schopenhauer the Optimist. Philosophy Now. October/November. pp. 12-14.