
توانبخشی مبتنی بر جامعه (CBR) یک رویکرد جامع و مشارکتی است که هدف آن شناسایی، توانمندسازی و ارتقاء کیفیت زندگی افراد دارای معلولیت در سطح جامعه، به ویژه در مناطق روستایی و محروم است. این برنامه با استفاده از منابع و امکانات محلی و با مشارکت فعال افراد معلول، خانوادهها، جامعه محلی و نهادهای مختلف از جمله نظام بهداشتی، آموزشی، خدمات اجتماعی و بهزیستی اجرا میشود. برخلاف روشهای سنتی که خدمات توانبخشی محدود به مراکز تخصصی بود، CBR تلاش میکند خدمات را به صورت فراگیر و در محیط زندگی افراد ارائه دهد تا آنها بتوانند در جامعه حضور فعال و مؤثر داشته باشند. اهداف اصلی این طرح شامل افزایش دسترسی معلولان به خدمات عمومی، آموزش خانوادهها، پیشگیری از معلولیتها، تأمین وسایل کمک توانبخشی، اشتغالزایی، و تضمین حقوق و مشارکت اجتماعی افراد معلول است.
اجرای توانبخشی مبتنی بر جامعه معمولاً از طریق مراکز بهداشت، شوراهای محلی و تسهیلگران محلی انجام میشود. پس از آموزش کارشناسان و تسهیلگران، افراد معلول شناسایی شده و نیازهای آنها در زمینههای آموزشی، درمانی، اشتغال و حمایت اجتماعی برآورده میگردد. این برنامه به بومیسازی متناسب با شرایط فرهنگی، اجتماعی و اقتصادی هر منطقه توجه ویژه دارد و با هدف ایجاد نگرش مثبت نسبت به معلولان و برابری فرصتها، به دنبال توسعه یک سیستم کارآمد و پایدار است که معلولان بتوانند در محیط زندگی خود باقی مانده و به استقلال دست یابند. در ایران، این طرح از دهه ۷۰ آغاز شده و در بسیاری از شهرستانها و روستاها به اجرا درآمده است و نقش مهمی در کاهش فقر، افزایش مشارکت اجتماعی و ارتقاء کرامت انسانی افراد معلول ایفا میکند.
توانبخشی مبتنی بر جامعه و تاب آوری اجتماعی معلولین دو مفهوم کلیدی در حوزه سلامت اجتماعی و توسعه پایدار جوامع به شمار میآیند که ارتباط تنگاتنگی با یکدیگر دارند.
توانبخشی مبتنی بر جامعه برنامهای جامع است که با هدف ارائه خدمات توانبخشی، کاهش فقر، برابرسازی فرصتها و فراگیرسازی اجتماعی افراد دارای معلولیت طراحی شده است. این برنامه از طریق همکاری بین افراد معلول، خانوادهها، سازمانهای مرتبط و بخشهای دولتی و غیردولتی، تلاش میکند تا این افراد به خدمات کلیدی مانند سلامت، آموزش و اشتغال دسترسی یابند و موانع فیزیکی، نگرشی و قانونی را برای مشارکت فعال آنان در جامعه برطرف سازد.
در مقابل، تاب آوری اجتماعی به ظرفیت یک جامعه برای مقابله، سازگاری و بهبود پس از مواجهه با بحرانها و چالشها اشاره دارد؛ این مفهوم شامل توانایی حفظ انسجام اجتماعی، منابع و زیرساختها، ظرفیتهای نهادی، مشارکت مردمی و یادگیری از تجربیات گذشته است.
در زمینه تاب آوری اجتماعی، این ظرفیت به معنای توانایی یک سیستم اجتماعی برای پذیرش تغییرات ناگهانی و شروع دوباره پس از بروز حوادث است. تاب آوری اجتماعی نه تنها به بازگشت سریع به شرایط پیش از بحران اشاره دارد، بلکه به توسعه مهارتهای انعطافپذیری، سرمایه اجتماعی و سازندگی در جامعه نیز توجه دارد. این مفهوم بر اهمیت همبستگی اجتماعی، توانمندسازی افراد و گروهها و یادگیری جمعی تأکید میکند که در نهایت موجب افزایش سلامت روان و کاهش آسیبهای اجتماعی میشود. به عبارت دیگر، تاب آوری اجتماعی به عنوان یک ابزار کلیدی در مدیریت بحرانها و ارتقاء کیفیت زندگی اجتماعی شناخته میشود.
توانبخشی مبتنی بر جامعه نقش مهمی در تقویت تاب آوری اجتماعی ایفا میکند. این رویکرد با توانمندسازی افراد دارای معلولیت و گروههای آسیبپذیر، ایجاد شبکههای حمایت اجتماعی، آموزش مهارتهای مقابلهای و روانشناختی و بهبود فرصتهای اقتصادی، به افزایش مقاومت فردی و جمعی در برابر بحرانها کمک میکند. سازمان بهزیستی به عنوان یکی از نهادهای اصلی در این حوزه، با برگزاری دورههای آموزشی، ارائه خدمات حمایتی و همکاری با سازمانهای مردمنهاد، زمینههای افزایش تاب آوری اجتماعی را فراهم میآورد. این اقدامات باعث میشوند که افراد آسیبپذیر بتوانند نقش فعالتری در جامعه ایفا کنند و از حالت ناتوانی به توانمندی برسند.
اهمیت تاب آوری اجتماعی در جوامع امروزی به دلیل افزایش بلایای طبیعی، بحرانهای اقتصادی و تنشهای اجتماعی بیش از پیش نمایان شده است. جوامعی که تاب آوری اجتماعی بالاتری دارند، بهتر میتوانند با بحرانها مقابله کنند، آسیبها را کاهش دهند و به سرعت به شرایط عادی بازگردند. این تاب آوری موجب حفظ انسجام اجتماعی، کاهش آسیبپذیری و ارتقاء سلامت اجتماعی میشود. بنابراین، توسعه تاب آوری اجتماعی نه تنها یک هدف انسانی و اجتماعی است بلکه یک ضرورت استراتژیک برای پایداری و توسعه جوامع به شمار میآید.
برای ارتقاء تاب آوری اجتماعی و توانبخشی مبتنی بر جامعه، لازم است که برنامههای جامع و مشارکتی طراحی و اجرا شود که شامل آموزش مهارتهای روانشناختی و مقابلهای، ایجاد شبکههای حمایت اجتماعی، بهبود دسترسی به خدمات سلامت و اشتغال و تقویت مشارکت مردمی باشد. این اقدامات باید به گونهای باشد که افراد دارای معلولیت و گروههای آسیبپذیر بتوانند در فرآیندهای تصمیمگیری و توسعه اجتماعی مشارکت فعال داشته باشند و از حقوق برابر بهرهمند شوند. چنین رویکردی نه تنها تاب آوری اجتماعی را افزایش میدهد بلکه زمینهساز توسعه پایدار و عدالت اجتماعی خواهد بود.
میتوان گفت که توانبخشی مبتنی بر جامعه و تاب آوری اجتماعی دو روی یک سکه هستند که با تقویت یکدیگر، به ارتقاء کیفیت زندگی و سلامت اجتماعی جوامع کمک میکنند. توانبخشی مبتنی بر جامعه با فراهم آوردن خدمات و حمایتهای لازم، افراد توانخواه را توانمند میسازد و تاب آوری اجتماعی با ایجاد ظرفیتهای لازم برای مقابله با بحرانها و حفظ انسجام اجتماعی، بستر مناسبی برای توسعه پایدار فراهم میکند. این دو مفهوم در کنار هم میتوانند به تحقق جامعهای فراگیر، مقاوم و با نشاط منجر شوند که در آن همه افراد، به ویژه گروههای آسیبپذیر، فرصتهای برابر برای رشد و مشارکت دارند.