فساد؛ یگانه عامل عدم رشد کشورها

برای ساختن افقهای روشن در «ایران آینده»، نیازی به سردرگمی میان انبوهی از نظریهها و برنامههای پیچیده و فرساینده نیست؛ اگر قرار باشد تنها یک رسالت بنیادین، غیرقابلمذاکره و راهبردی برای نجات و پیشرفت کشور تعریف شود، آن مأموریت «مبارزه بیامان و ساختاری با فساد» است. فساد صرفاً یک خطای مالی یا بیانضباطی اداری نیست، بلکه اسیدی مهلک است که رشتههای اعتماد عمومی، امنیت اقتصادی، شایستهسالاری و انگیزههای ملی را در خود حل میکند و هر تلاشی برای توسعه را پیش از ثمر دادن، میسوزاند.
اما چرا مبارزه با فساد، پیششرط قطعیِ هر جهش اقتصادی و تمدنی است؟ پاسخ این پرسش را میتوان در تحلیلهای درخشان «یووال نوح هراری» در کتاب مشهور «انسان خردمند» (Sapiens) یافت.
### جادوی «اعتماد» و سوخت موتور اقتصاد
هراری در تحلیل تاریخ بشر و سازوکار شکلگیری اقتصاد مدرن، بر مفهومی به نام «اعتبار» (Credit) دست میگذارد. او توضیح میدهد که توانایی بشر برای ساختن آیندهای ثروتمندتر، بر مبنای توانایی تبدیل منابع به ارزش افزوده نیست، بلکه بر پایه اعتماد متقابل است. اقتصادهای پیشرفته به این دلیل رشد کردند که انسانها پذیرفتند منابع فعلی خود را بر اساس یک «وعده» در اختیار دیگران قرار دهند؛ وعدهای که میگوید: «فردا کارایی و سود بیشتری حاصل خواهد شد و حق هیچکس پایمال نمیشود.»
اما این اعتماد از کجا میآید؟ اعتماد نه از موعظههای اخلاقی پدید میآید و نه با دستور و بخشنامه؛ ریشه اعتماد در وجود یک «نظام قضایی سالم، مستقل و سازشناپذیر در برابر فساد» نهفته است. هراری تأکید میکند سرمایهگذار و فعال اقتصادی زمانی سرمایه، نبوغ و انرژی خود را وارد میدان میکند که اطمینان داشته باشد قانون از دارایی و تلاش او محافظت میکند و هیچ فرد، گروه یا قدرتی نمیتواند با تکیه بر رانت، ارتشا و نفوذ فراقانونی، حاصل دسترنج او را تصاحب نماید.
### درس بزرگ تاریخ: تقابل اسپانیا و هلند
هراری برای روشن ساختن این واقعیت، نمونهای تاریخی از قرنهای شانزدهم و هفدهم میلادی را روایت میکند: تقابل امپراتوری اسپانیا و جمهوری هلند.
اسپانیا در آن دوران بزرگترین قدرت نظامی و استعماری جهان بود؛ ناوگانهای این کشور کوههایی از طلا و نقره را از قاره آمریکا وارد اروپا میکردند. با این حال، اسپانیا به دلیل فقدان حاکمیت قانون و نفوذ گسترده فساد در ساختار حکومتی، نتوانست ثروت پایداری بیافریند. پادشاهان اسپانیا هر زمان که با بحران مالی روبهرو میشدند، تعهدات خود را نقض میکردند، بدهیهایشان را بازنمیگرداندند و دادگاهی هم وجود نداشت که جرئت کند علیه دربار رأی صادر کند. نتیجه مشخص بود: سرمایهگذاران بینالمللی اعتماد خود را از دست دادند و جریان سرمایه از اسپانیا فرار کرد؛ کشوری با بیشمار معادن طلا، دچار ورشکستگی و زوال شد.
در نقطه مقابل، هلند قرار داشت؛ سرزمینی کوچک، باتلاقی و بدون منابع طبیعی خاص. اما هلندیها یک مزیت بیبدیل بنا کردند: نظام قضایی مستقل، حمایت سختگیرانه از مالکیت خصوصی و دادگاههایی عاری از فساد که حتی شکایات تجار خارجی علیه مقامات خودی را با بیطرفی کامل رسیدگی میکردند. این شفافیت و سلامت ساختاری موجب شد هلند به امنترین نقطه جهان برای جلب اعتماد سرمایهگذاران تبدیل شود. هلندیها توانستند سرمایههای کلان بینالمللی را با کمترین نرخ بهره جذب کنند، ناوگانی عظیم بسازند و به امپراتوری تجاری جهان بدل شوند.
### جمعبندی: راهبرد روشن برای آینده
روایت هراری پرده از یک واقعیت انکارناپذیر برمیدارد: «منابع طبیعی، نفت، طلا و وسعت جغرافیا هرگز ضامن توسعه نیستند؛ این سلامت نهادی و حاکمیت قانون است که تمدن میسازد.» فساد، هزینه مبادلات را سرسامآور میکند، انگیزه نوآوری را میکشد و نخبگان را فراری میدهد. بنابراین، اگر سودای ساختن جامعهای مرفه، پویا و عزتمند را در سر داریم، نسخه واحد و شفاف است: مهار فساد از طریق شفافیت، استقلال قضاوت و حاکمیت بیتنازل قانون.