ذخایر استراتژیک نفت آمریکا برای نخستینبار از دهه ۱۹۸۰ به زیر ۳۰۰ میلیون بشکه رسیده است!
شاید در نگاه اول این تیتر چندان خبر خاصی به نظر نرسد؛ آمریکا هنوز صدها میلیون بشکه نفت در اختیار دارد و خود نیز یکی از بزرگترین تولیدکنندگان نفت جهان است. اما داستان SPR کمی پیچیدهتر از تعداد بشکههای باقیمانده است.
ذخایر استراتژیک نفت آمریکا یا SPR (Strategic Petroleum Reserve) صرفاا مجموعهای از بشکههای نفت در یک انبار نیست. این ذخایر که در غارهای عظیم نمکی زیرزمینی در تگزاس و لوئیزیانا نگهداری میشوند به آمریکا اجازه میدهد حجم بسیار بزرگی از نفت خام را با هزینه نسبتا پایینی برای مدت طولانی ذخیره کند.

نحوه برداشت نفت در SPR با یک مخزن معمولی تفاوت دارد. برای خارجکردن نفت، آب به قسمت پایین غار تزریق میشود و به دلیل چگالی کمتر نفت، آن را به سمت بالا میراند. نفت سپس از طریق چاهها، خطوط لوله و پایانهها به شبکه نفت آمریکا منتقل میشود. بنابراین برای اینکه یک بشکه نفت موجود در SPR واقعا به بازار برسد، مجموعهای از زیرساختهای فیزیکی باید همزمان در دسترس باشد.
همین مسئله باعث میشود میان «موجودی نفت» و «ظرفیت موثر برداشت» فرق بگذاریم. اگر ذخایر کاهش پیدا کنند، لزوما به این معنی نیست که نفت باقیمانده غیرقابل استفاده است؛ اما نرخ برداشت و توانایی سیستم برای عرضه سریع نفت میتواند تغییر کند. به همین دلیل، عدد ۳۰۰ میلیون بشکه را نباید یک مرز فیزیکی مطلق دانست. اهمیت این عدد بیشتر به این دلیل است که SPR در حال نزدیکشدن به محدودهای است که محدودیتهای عملیاتی اهمیت بیشتری پیدا میکنند.
در واقع این فقط یک مساله مهندسی نیست. اگر SPR صرفا یک مخزن تجاری بود، کاهش موجودی آن را میشد با سوال:"چه مقدار نفت باقی مانده است؟" توضیح داد. اما SPR برای فروش عادی نفت ساخته نشده است. هدف اصلی آن مقابله با حالتی است که بازار عادی نفت نمیتواند بهتنهایی با یک شوک بزرگ عرضه کنار بیاید.
در واقع، SPR را میتوان بخشی از زیرساخت اقتصادی آمریکا برای مدیریت ریسک انرژی دانست.
وقتی یک جنگ، تحریم، حمله به زیرساختهای نفتی یا بستهشدن یک مسیر مهم کشتیرانی (در این مورد بخصوص بسته شدن تنگه هرمز) باعث کاهش عرضه جهانی نفت میشود، اثر اولیه آن ساده و بدیهی است: عرضه کاهش پیدا میکند، قیمت نفت افزایش مییابد و این افزایش قیمت از طریق سوخت، حملونقل، تولید و سایر کالاها به اقتصاد منتقل میشود. در چنین شرایطی دولت آمریکا میتواند بخشی از نفت SPR را وارد بازار کند و به شکل موقت عرضه را افزایش داده و بعنوان ضربهگیر عمل کند.
اما استفاده از چنین ابزاری یک هزینه مهم دارد و آنهم اینکه نفت موجود در SPR محدود است. هر بشکهای که امروز از ذخیره خارج میشود، یک بشکه کمتر برای مقابله با بحران بعدی باقی میگذارد. بنابراین دولت آمریکا هنگام برداشت از SPR با یک مسئله اقتصادی مواجه است: باید میان کاهش هزینه یک شوک در زمان حال و حفظ توانایی مقابله با یک شوک نامعلوم در آینده تعادل برقرار کند. (به بیان سادهتر، آمریکا با هر میزان برداشت ازین ذخایر خود را در برابر شوک بعدی نفتی آسیبپذیرتر میکند)
در نتیجه اینجاست که ارزش اقتصادی SPR از قیمت خود نفت فراتر میرود.
فرض کنید آمریکا در شرایط عادی ۵۰۰ میلیون بشکه نفت در اختیار دارد که در SPR ذخیره شده؛ در حقیقت ارزش این ذخیره فقط به قیمت بازاری این ۵۰۰ میلیون بشکه محدود نمیشود (یعنی اینطور نیست که ارزش کل ذخایر=قیمت هر بشکه نفت×ظرفیت ذخایر برحسب تعداد بشکه نفت). بخشی از ارزش این ذخایر در این است که دولت میتواند در آینده، زمانی که عرضه نفت به دلیل یک بحران کاهش یافته و قیمتها افزایش پیدا کردهاند، این نفت را وارد بازار کند. این «امکان استفاده در آینده» نوعی اختیار عمل یا Optionality ایجاد میکند.
در بازارهای مالی، اختیار معامله به دارنده اجازه میدهد در آینده و تحت شرایط مشخص از یک فرصت استفاده کند، بدون اینکه الزام داشته باشد این کار را انجام دهد.
حال SPR دقیقا یک اختیار معامله مالی نیست، اما در عمل شباهت مهمی با مفهوم اختیار دارد: دولت آمریکا نفت را در اختیار دارد و در صورت وقوع یک بحران میتواند تصمیم بگیرد چه زمانی و چه مقدار از آن را وارد بازار کند.بنابراین، نگهداری SPR فقط به معنای نگهداری نفت نیست؛ به معنای نگهداری ظرفیت واکنش است؛ و هرچه ذخایر کمتر شوند، این ظرفیت نیز کاهش پیدا میکند. پس کاهش این ذخایر به معنی کاهش strategic optionality آمریکاست.
این موضوع زمانی اهمیت بیشتری پیدا میکند که بدانیم بحران بعدی انرژی لزوما شبیه بحران فعلی نخواهد بود. ممکن است آمریکا چند سال دیگر با جنگی دیگر در خاورمیانه، یا تحریم یک تولیدکننده بزرگ، یا اختلال در صادرات یک کشور یا حتی یک حادثه فیزیکی در زیرساختهای نفتی مواجه شود. دولت امروز از کجا بداند چنین بحرانی چه زمانی و با چه شدتی رخ خواهد داد؟ در نتیجه، ذخیره استراتژیک دقیقا برای مقابله با یک ریسک نامعلوم نگهداری میشود.
مورد مهم اینکه این ویژگی، SPR را از ذخایر تجاری شرکتهای نفتی متمایز میکند. یک شرکت ممکن است نفت را برای عملیات پالایشگاه یا صادرات خود ذخیره کند و تصمیم آن عمدتا تابع سودآوری باشد. اما دولت بخشی از نفت را به این دلیل حفظ امنیت انرژی کشورش نگه میدارد چون نمیداند بحران بعدی چه زمانی رخ خواهد داد.
پیام و مفهوم اقتصادیای که ازین مورد برداشت میشود اینست که: ارزش یک دارایی میتواند از گزینههایی که در آینده ایجاد میکند ناشی شود، نه فقط از درآمدی که امروز تولید میکند.
SPR نمونهای از همین مسئله است. اما اگر این ذخیره نوعی بیمه در برابر بحران است، سوال مهمی مطرح میشود: آمریکا چقدر باید برای این بیمه هزینه کند؟ بهرحال نگهداری صدها میلیون بشکه نفت هزینه دارد. بخشی از سرمایه دولت در نفتی قفل شده که ممکن است سالها استفاده نشود. از طرف دیگر، کاهش بیش از حد ذخایر میتواند کشور را در برابر یک شوک بزرگ آسیبپذیر کند. بنابراین دولت آمریکا در مورد این ذخایر با یک مسئله بهینهسازی مواجه است.
بدین شکل که اگر ذخایر بیش از حد بالا باشند، منابع مالی زیادی در یک دارایی با نقدشوندگی پایین و استراتژیک قفل میشود. اگر ذخایر بیش از حد پایین باشند، ارزش بیمهای و ظرفیت واکنش دولت کاهش پیدا میکند. در نتیجه، یک سطح بهینه برای ذخایر استراتژیک وجود دارد؛ البته این سطح ثابت نیست و به قیمت نفت، ریسک ژئوپلیتیک، وضعیت تولید داخلی آمریکا، ظرفیت واردات، شرایط بازار جهانی و هزینه نگهداری ذخایر بستگی دارد.
حال بخش مهم دیگری از اقتصاد SPR آغاز میشود: اگر آمریکا امروز از این بیمه استفاده کند، فردا چگونه باید آن را دوباره بخرد؟
این سوال اهمیت زیادی دارد؛ بازسازی SPR صرفا یک عملیات فنی نیست. دولت برای پرکردن دوباره ذخایر باید نفت را از بازار خریداری کند و حجم بالای این خرید میتواند خودش بر قیمت نفت و هزینه بازسازی ذخایر اثر بگذارد. چرخه SPR را میتوان به شکل سادهای اینگونه دید:
بحران عرضه → برداشت از SPR → افزایش موقت عرضه → کاهش فشار بازار → کاهش ذخایر → نیاز به بازسازی → خرید نفت از بازار
مشخصا هر مرحله از این چرخه پیامد اقتصادی متفاوتی دارد. در نتیجه، تصمیم درباره SPR در واقع تصمیمی درباره زمان است: آیا بهتر است نفت را امروز نگه داریم تا در بحران آینده از آن استفاده کنیم، یا در شرایط فعلی بخشی از آن را وارد بازار کنیم و هزینه شوک امروز را کاهش دهیم؟ در نهایت دولت آمریکا برای تصمیمگیری راجع به این مورد باید در نظر داشته باشد که نفت یک کالای جهانی است و قیمت آن فقط با شرایط تولید داخلی آمریکا تعیین نمیشود.
در نهایت چالشهای پیشروی آمریکا در مورد SPR، جدای ازینکه نشانگر تبعات جدی و مشکلساز بحران ماههای اخیر در تنگه هرمز بوده و سیاستمداران آمریکایی را تحت فشار تصمیمگیریهای عاقلانهتری میگذارد، نشان دهنده پیچیدگی مسائلیست که ذخیرهسازی استراتژیک هر کامودیتی از جمله نفت میتواند در پی داشته باشد. Trade-off بین اتکای بیش از حد بر این ذخایر و احتیاط در قبال چالشهای محتمل حوزه انرژی مسالهای از جنس هزینه فرصت است که میتواند سیاستگذاری هر کشوری در حوزه انرژی را با تهدیدات قابل توجهی مواجه کند.