اگر در سال ۱۹۸۰ از یک اقتصاددان می‌پرسیدید که تا چهل سال بعد چین ثروتمندتر می‌شود یا هند، شاید جوابش این بود که: "فرقی نمیکنن؛ هر دو کمی بیش از یک میلیارد نفر جمعیت دارن، هر دو دهه‌ها اقتصاد متمرکز و ناکارآمد رو تجربه کردن، هر دو درآمد سرانه پایینی دارند و هر دو جزو کشورهای درحال توسعه بحساب میان."
اما بعد از 40 سال داستان کاملا متفاوته.
چین دومین اقتصاد بزرگ دنیاست، بزرگ‌ترین صادرکننده جهان است، بیش از ۳۰ درصد کل تولید صنعتی دنیا را در اختیار دارد و تقریبا در هر صنعتی، از فولاد و کشتی‌سازی گرفته تا خودروهای برقی، پنل‌های خورشیدی و باتری، جزو بازیگران اصلی است.
در مقابل، هند با وجود رشد اقتصادی بالا، هنوز درآمد سرانه‌ای چند برابر کمتر از چین داره و بخش بزرگی از نیروی کارش هنوز در مشاغل کم‌بازده فعالیت می‌کنن.
سؤال اینجاست؛ چه اتفاقی افتاد؟ آیا چینی‌ها ذاتاً باهوش‌تر بودند؟
آیا فقط چون حکومت اقتدارگرا داشتند موفق شدند؟ یا فقط شانس آوردند که کارخانه‌های دنیا به سمتشان رفت؟
شاید هر کدوم از این‌ها بخش کوچیکی از داستان باشه؛ با این وجود هیچ‌کدوم پاسخ اصلی نیست.برای فهمیدن پاسخ، باید یک تصور رایج درباره توسعه اقتصادی رو کنار بگذاریم.
وقتی درباره موفقیت چین صحبت می‌کنیم، یک توضیح متعارف برای علتش اینه که:«خب معلومه... نیروی کارشون ارزون بود.» و در نگاه اول منطقی به نظر می‌رسه. طبیعتا اگر کارگرها ارزان باشن، هزینه تولید پایین میاد، کارخونه‌ها به اون کشور منتقل میشن و اقتصاد رشد میکنه و...
اما یک مساله: اگر این توضیح درست بود، آیا تمام کشورهای فقیر دنیا دنیا نباید به قدرت اقتصادی تبدیل میشدن؟هند هم نیروی کار ارزان داشت، بنگلادش هم داره، پاکستان هم داره و در واقع بسیاری از کشورهای آفریقایی حتی ارزون‌تر از چین بودند.
پس چرا هیچ‌کدوم به «کارخانه جهان» تبدیل نشدن؟ یعنی دلیل دیگری برای توضیح موفقیت چین درمیونه؟
مشخص هست که دستمزد پایین به‌تنهایی نمی‌تونه توضیح‌دهنده این تفاوت باشه. پس باید یک موضوع دیگه رو هم به میون بیاریم:
در اقتصاد، چیزی که اهمیت دارد تنها هزینه (در اینجا هزینه نیروی کار/دستمزد) نیست؛ بلکه بهره‌وری هم است.
یک کارگر چینی شاید دستمزد کمی می‌گرفت، اما داخل کارخونه‌ای کار می‌کرد که برق پایدار داشت، نزدیک به بندر، با یک جاده مناسب، که مواد اولیه به‌موقع می‌رسید و محصولش ظرف چند روز به بازارهای جهانی صادر می‌شد. کارگر ارزان، بدون این زیرساخت‌ها، مزیت اقتصادی ایجاد نمی‌کنه.
بعد از مرگ مائو که اقتصاد چین عملا فلج شده بود، دنگ شیائوپینگ تصمیم به تغییر مسیر اقتصاد چین گرفت. در عین فاصله گرفتن از اقتصاد متمرکز و فاجعه بار زمان مائو، تصمیم گرفت بدون حرکت رادیکال و ناگهانی به سمت خصوصی سازی (برخلاف روسیه پس از فروپاشی شوروی) اجازه داد بازار در جاهایی که کارآمدتره، کار خودش رو انجام بده و در عین حال دولت همچنان مسیر کلی اقتصاد رو تعیین بکنه.
مناطق ویژه اقتصادی به وجود آمدند. شهرهایی مثل شنژن عملا به آزمایشگاه اقتصاد چین تبدیل شدند.
سرمایه‌گذاران خارجی اجازه پیدا کردند کارخانه بسازند.فناوری وارد شد.دانش مدیریتی وارد شد.سرمایه وارد شد.
و مهم‌تر از همه، چین شروع کرد به یاد گرفتن.
در عین حال جهانی سازی (Globalization) در دهه‌های ۱۹۸۰ و ۱۹۹۰ هم‌زمان بود با موج عظیمی از طرف شرکت‌های آمریکایی، اروپایی و ژاپنی، که به دنبال کشورهایی بودن که بتونن تولید رو با هزینه های پایین‌تر انجام بدن.
نکته اینجاست که این فرصت فقط جلوی پای چین نبود. در واقع هند و مکزیک و فیلیپین و اندونزی هم میتونستن ازین فرصت بهره مند بشن.
اما چین یک مزیت مهم داشت.
دولت فقط منتظر سرمایه‌گذار نبود. سرمایه‌گذاری دولتی در جاده ها و خطوط ریلی و شهرک های صنعتی و بنادر انجام شد و در نهایت وقتی همه چیز آمده بود، حالا دولت چین میتونست به سرمایه‌گذار داخلی و خارجی بگه: "همه‌چیز آماده است؛ فقط تولید کن."
بسیاری از کشورها دقیقا برعکس عمل کردند. منتظر موندند سرمایه‌گذاری بیاد تا بعد زیرساخت ساخته شود. به تبع اون سرمایه‌گذار هیچوقت نیومد.
تا اینجا شاید یک سؤال مهم پیش بیاید.
اگر جهانی‌سازی برای همه کشورها فرصت ایجاد کرد، اگر نیروی کار ارزان فقط مختص چین نبود و اگر سرمایه‌گذاران خارجی به دنبال کاهش هزینه تولید بودند، پس چرا نتیجه برای هند متفاوت شد؟
پاسخ را نمی‌توان در یک عامل خلاصه کرد. نه دموکراسی، نه فرهنگ، نه جمعیت و نه حتی سیاست صنعتی، به تنهایی نمی‌توانند این شکاف را توضیح دهند.
اما اگر بخواهیم تمام تفاوت‌ها را به یک مفهوم اقتصادی تقلیل دهیم، احتمالاً آن مفهوم ظرفیت دولت (State Capacity) است.
اقتصاددان‌ها مفهومی دارن به نام State Capacity یا ظرفیت دولت. این یعنی دولت تا چه اندازه می‌تونه تصمیم بگیره، اون تصمیم رو اجرا کنه و در نهایت بازخورد و نتیجه اش رو بسنجه. و این دقیقا همون چیزی بود که چین رو متفاوت کرد.
اقتصاددان‌ها از ظرفیت دولت برای توصیف توانایی یک حکومت در اجرای سیاست‌ها استفاده می‌کنند؛ نه صرفاً نوشتن قانون، بلکه اجرای آن، هماهنگ کردن نهادها، سرمایه‌گذاری بلندمدت و ایجاد محیطی که بخش خصوصی بتواند رشد کند.
در بسیاری از استان‌های چین، موفقیت استانداران بر اساس رشد اقتصادی، جذب سرمایه و ایجاد اشتغال ارزیابی می‌شد. یعنی مدیر محلی انگیزه داشت که کارخانه ها، جاده ها و تولید منطقه خودش رو توسعه و گسترش بده.
در بسیاری از کشورهای درحال توسعه، دولت وجود داره، برنامه هم هست، حتی بودجه هم موجوده؛ اما ظرفیت اجرای برنامه وجود نداره و همین تفاوت کوچکی نیست.
تفاوت اصلی چین و هند دقیقا از همین نقطه شروع می‌شه. چین فقط اصلاحات انجام نداد؛ یک ماشین صنعتی ساخت.
یکی از اشتباه‌ترین روایت‌هایی که درباره چین وجود دارد این است که «اقتصادش را آزاد کرد.»
واقعیت پیچیده‌تر از این حرف‌هاست. آیا آزادسازی در رشد چین تاثیر داشت؟ قطعا بله اما آیا این همه واقعیته؟
چین نه دولت را کنار گذاشت و نه اقتصاد رو کاملا خصوصی کرد. کاری که دولت انجام میداد، هدایت منابع به سمت تولید بود.
بانک‌های دولتی اعتبار رو به صنایع اولویت‌دار اختصاص می‌دادن. دولت زمین صنعتی رو آماده می‌کرد.
به عبارتی، زیرساخت را قبل از ورود سرمایه‌گذار می‌ساخت. مناطق ویژه اقتصادی رو ایجاد می‌کرد تا قوانین متفاوتی نسبت به سایر نقاط کشور داشته باشند.
یکی از مهم‌ترین نوآوری‌های چین، ایجاد «مناطق ویژه اقتصادی» بود؛ اما تفاوت این مناطق فقط در معافیت مالیاتی یا ارزان بودن زمین نبود. این مناطق عملا قوانین متفاوتی نسبت به بقیه کشور داشتند. سرمایه‌گذار خارجی می‌توانست مالکیت بیشتری داشته باشد، شرکت‌ها با بروکراسی بسیار کمتری ثبت می‌شدند، قوانین صادرات و واردات ساده‌تر بود، سود حاصل از سرمایه‌گذاری راحت‌تر جابه‌جا می‌شد و مدیران محلی اختیار بیشتری برای تصمیم‌گیری داشتند. در واقع چین به جای اینکه یک‌شبه کل اقتصادش را آزاد کند، چند شهر را به آزمایشگاه تبدیل کرد. اگر سیاستی جواب میداد، آن را به شهرهای دیگر گسترش میداد و اگر شکست می‌خورد، هزینه‌اش کل کشور را درگیر نمی‌کرد. همین رویکرد آزمایش، ارزیابی و گسترش (Experiment, Evaluate, Expand) یکی از تفاوت‌های اساسی مدل توسعه چین با بسیاری از کشورهای درحال توسعه بود که معمولاً یا هیچ اصلاحی انجام نمی‌دهند، یا اصلاحات را به‌صورت ناگهانی و سراسری اجرا می‌کنند.
به بیان دیگر، بازار در چین آزاد بود که رقابت کند، اما جهت حرکت اقتصاد همچنان توسط دولت تعیین می‌شد.
همین موضوع باعث شد سرمایه خارجی صرفا وارد چین نشود؛ بلکه در خدمت اهداف چین قرار بگیرد.
هند سرمایه انسانی داشت؛ اما سرمایه فیزیکی کمتر ساخت
وقتی درباره هند صحبت می‌شود، معمولا همه به مهندس‌ها و برنامه‌نویس‌های هندی اشاره می‌کنن. این گزاره درسته که هند یکی از بزرگ‌ترین منابع نیروی انسانی متخصص جهان رو داره.
اما توسعه اقتصادی فقط به سرمایه انسانی وابسته ست؟ نه
سرمایه فیزیکی هم اهمیت دارد. یعنی کارخونه، ماشین‌آلات، شبکه حمل‌ونقل، بنادر، نیروگاه‌ها و زنجیره تأمین.
برای دهه‌ها نرخ سرمایه‌گذاری چین به بیش از ۴۰ درصد تولید ناخالص داخلی رسید؛ عددی که در میان اقتصادهای بزرگ جهان تقریبا بی‌سابقه است. در مقابل، نرخ سرمایه‌گذاری هند پایین‌تر بود و بخش مهمی ازون هم به اندازه چین وارد صنایع تولیدی نشد.
در نتیجه، این تفاوت، به مرور زمان روی بهره‌وری کل اقتصاد انباشته شد. در اقتصاد به این فرآیند انباشت سرمایه (Capital Accumulation) می‌گویند.
رشد اقتصادی معمولاً حاصل یک تصمیم ناگهانی نیست؛ حاصل دهه‌ها انباشت سرمایه، فناوری و تجربه تولید است.
مساله دیگه اینکه هند از صنعت عبور کرد و مستقیم وارد خدمات شد.
تقریبا تمام اقتصادهای موفق شرق آسیا یک الگوی مشترک داشتند.
ابتدا کشاورزی کوچک شد.
بعد صنعت (Manufacturing) رشد کرد.
و در نهایت خدمات سهم بیشتری از اقتصاد گرفت.
چین هم مثل ژاپن همین مسیر رو طی کرد.
اما هند تا حد زیادی این مرحله میانی را از دست داد. رشد اقتصادی هند بیشتر بر پایه خدمات، فناوری اطلاعات و برون‌سپاری خدمات شکل گرفت.
این مدل مزیت‌های زیادی داره: ارزش افزوده بالایی ایجاد میکنه، سرمایه انسانی رو خوب به کار می‌گیره، و مهم تر از همه وابستگی کمتری به مواد اولیه (و چالش های تامینش و هزینه هاش و نوساناتش) داره.
اما یک محدودیت مهم هم هست: صنایع خدماتی نمی‌تونن به اندازه صنایع تولیدی، میلیون‌ها نیروی کار کم‌مهارت رو جذب کنن.
به همین دلیل، حتی زمانی که اقتصاد هند رشد می‌کرد باز بخش بزرگی از نیروی کار همچنان در کشاورزی یا مشاغل غیررسمی باقی موندن (چه کار دیگه ای میتونستن بکنن)
چین دقیقا برعکس عمل کرد. کارخونه‌ها اول میلیون‌ها نفر رو وارد تولید کردن و بعد با افزایش بهره‌وری، درآمد خانوارها بالا رفت و بخش خدمات نیز به تدریج رشد کرد.
فرض کنید دو سرمایه‌گذار می‌خوان کارخونه مشابهی رو احداث کنن. یکی باید برای گرفتن مجوزها ماه‌ها بین سازمان‌های مختلف رفت‌وآمد کنه. و اونیکی ظرف چند هفته زمین، برق، آب و مجوز تولید رو دریافت میکنه. پس حتی اگه هزینه ساخت کارخونه در هر دو کشور یکسان باشه، تصمیم سرمایه‌گذار یکسان نخواهد بود. اولی سرماهی رو فراری میده و دومی جذب میکنه.
برای سال‌های طولانی، هند گرفتار چیزی بود که اقتصاددان‌ها اونو به اسم License Raj میشناسن؛ مجموعه‌ای از مجوزها، مقررات و محدودیت‌هایی که راه‌اندازی و توسعه کسب‌وکار رو خیلی پرهزینه می‌کرد.اصلاحات اقتصادی دهه ۹۰ هند بخشی از این مشکلات رو کاهش داد، اما اثر چند دهه سیاست‌گذاری رو نمی‌تونستن یک‌شبه از بین ببرن.
چی؟ چین هم بوروکراسی داشت، اما در بسیاری از استان‌ها انگیزه و پاداش مدیران محلی با رشد اقتصادی گره خورده بود.جذب سرمایه بیشتر= کارخانه بیشتری= افزایش صادرات= اینکه احتمال ارتقای اونا هم بیشتر می‌شد.
در واقع، چین رقابت را فقط بین شرکت‌ها ایجاد نکرد؛ بلکه بین دولت‌های محلی هم ایجاد کرد.
همین رقابت، سرعت اجرای سیاست‌های توسعه‌ای را به شکل قابل توجهی افزایش داد.
در واقع داستان چین و هند، داستان دموکراسی در برابر اقتدارگرایی یا سرمایه‌داری در برابر سوسیالیسم نیست. داستان اینه که توسعه اقتصادی معمولا از دل فقط یک تصمیم یا یک مزیت خاص بیرون نمی‌آید؛ بلکه حاصل دهه‌ها انباشت سرمایه، سرمایه‌گذاری روی زیرساخت، یادگیری صنعتی، ظرفیت اجرایی دولت و توانایی اصلاح مداوم سیاست‌هاست. چین این فرآیند رو زودتر و منسجم‌تر شروع کرد و تونست از پنجره فرصت جهانی‌سازی حداکثر استفاده رو ببره. هند هم امروزه با سرعت قابل توجهی در حال رشده، اما هزینه شروع دیرتر و مسیر متفاوت توسعه را همچنان داره پرداخت میکنه.
برای ایران هم شاید مهم‌ترین درس این مقایسه این باشه که توسعه نه با شعار محقق می‌شه و نه با تقلید کورکورانه از مدل کشورهای دیگه. هیچ کشوری صرفا با ارزون بودن نیروی کار، منابع طبیعی یا حمایت از تولید ثروتمند نشده تا به حال. تفاوت بین سیاست موفق و ناموفق در توسعه کشور ها، در کیفیت نهادها، ثبات سیاست‌گذاری، ظرفیت اجرای تصمیم‌ها و توانایی ساختن محیطی نهفته است که سرمایه و تولید بتونن در اونجا به‌طور مستمر رشد کنند.
