اگر اخبار اقتصادی را دنبال کرده باشید با جملاتی مثل «قیمت نفت به ۷۰ دلار رسید» یا «افزایش قیمت نفت در واکنش به بسته شدن تنگه هرمز» برخورد کردهاید. در نگاه اول، قضیه ساده به نظر میرسد: نفت یک کالاست و باید قیمت مشخصی داشته باشد. اما این نگاه سطحی است. در واقع، چیزی به نام «قیمت جهانی نفت» به معنای یک عدد واحد وجود ندارد. آنچه در عمل هست، شبکهای از قیمتهای متفاوت، اختلافات قیمتی و هزینههای حملونقل است که در کنار هم بازار نفت را شکل میدهند.

برنت و دابلیوتیآی (WTI) به عنوان معیارهای قیمت (Benchmark) شناخته میشوند؛ یعنی قیمتهایی که مبنای بسیاری از معاملات نفتی قرار میگیرند. اما برای مثال نفت استخراجشده در کانادا لزوما به قیمت نفت آمریکا فروخته نمیشود، همانطور که نفت سنگین و ترش با نفت سبک و شیرین تفاوت قیمتی دارد. حتی برای یک نوع نفت مشخص، محل جغرافیایی آن هم تعیینکننده است؛ بشکهای که نزدیک پایانه صادراتی است ارزش بیشتری دارد، در حالی که همان بشکه در منطقهای دور از بازار مصرف ممکن است با تخفیف چشمگیری معامله شود.
دلیل این موضوع چیست؟ ریشه این مسئله به ماهیت فیزیکی نفت بازمیگردد. نفت برخلاف داراییهای مالی، کالایی ملموس است که جابهجایی آن هزینهبر است. از لحظه خروج از چاه تا رسیدن به پالایشگاه یا بازار صادراتی، نفت باید از مسیرهای جمعآوری، واحدهای فرآوری، خطوط لوله، مخازن ذخیره و پایانههای صادراتی عبور کند. هر یک از این بخشها ظرفیت محدودی دارند و همین محدودیتها تعیین میکنند که یک بشکه نفت در هر نقطه از جهان چه ارزشی دارد. ماجرای آوریل ۲۰۲۰ برای WTI نمونهای زنده از این پیچیدگی است.
در اوج همهگیری کرونا، تقاضای نفت به شدت کاهش یافت اما تولید ادامه داشت و مخازن آمریکا به سرعت پر شدند. تحویل قراردادهای آتی WTI در نقطهای به نام کوشینگ در اوکلاهمای آمریکا انجام میشود که مرکز اصلی ذخیرهسازی نفت آمریکاست. وقتی ظرفیت این مخازن تکمیل شد، معاملهگران متوجه شدند نه تنها نمیتوانند نفت بفروشند، بلکه هیچکس توانایی تحویل گرفتن آن را هم ندارد. به همین دلیل، قیمت WTI برای نخستین بار به محدوده منفی ۳۷ دلار سقوط کرد! این به آن معنا نبود که نفت بیارزش شده، بلکه هزینه نگهداری از نفت تحویلی از ارزش آن بیشتر شده بود. به عبارت سادهتر، مشکل کمبود نفت نبود، بلکه کمبود «جا برای نگهداری نفت» بود.
این ماجرا نشان میدهد که قیمت نفت فقط تابع عرضه و تقاضا نبوده، بلکه به زیرساختهای فیزیکی زنجیره تامین نیز گره خورده است. از چاه تا پالایشگاه، هر گلوگاهی میتواند باعث فاصلهگرفتن قیمت محلی از قیمت جهانی شود.
نفت کانادا، معروف به WCS (Western Canadian Select)، مثال خوب دیگری است. کانادا تولیدکننده بزرگی است اما منابع آن در استان آلبرتا واقع شده و برای رسیدن به بازارهای مصرف نیازمند خطوط لوله و پایانههای صادراتی است. به همین دلیل WCS معمولاً با تخفیفی نسبت به WTI معامله میشود. بخشی از این تخفیف به کیفیت پایینتر (سنگینتر و ترشتر بودن) برمیگردد، اما بخش مهمی از آن هزینه و محدودیت انتقال است. این اختلاف قیمت را در بازار «دیفرنشیال» (Differential) مینامند و نشاندهنده ترکیبی از کیفیت، موقعیت، هزینه حمل و ظرفیت زیرساخت است.
جغرافیا یکی از متغیرهای کلیدی قیمتگذاری کالاهای پایه است. نفت معمولا دور از مراکز مصرف یافت میشود و این فاصله، بازاری برای حملونقل و زیرساخت ایجاد میکند. خطوط لوله، راهآهن، نفتکشها و مخازن در اینجا پلهایی هستند که بازارهای محلی را به شبکه جهانی متصل میکنند. به بیان دیگر، در این بازار، باید بین «وجود نفت» و «دسترسی به نفت» تفاوت قائل شد. منطقهای ممکن است نفت فراوان داشته باشد، اما بدون ظرفیت انتقال، قیمت آن به شدت پایین میآید. برعکس، منطقهای بدون منبع غنی اما با دسترسی عالی به خط لوله و بندر، نفت را با قیمت بالاتری میخرد.
این مسئله در گاز طبیعی آشکارتر است. در برخی مناطق آمریکا، به دلیل رشد تولید گاز شیل، ظرفیت خطوط لوله برای انتقال گاز کافی نبوده و حتی گاهی قیمت گاز منفی شده است. یعنی تولیدکننده مجبور بوده برای تحویل گاز به خریدار پول بدهد، چون راه دیگری برای خارج کردن آن از چاه نداشته است.
در حقیقت نفت خام خود نیز کالایی یکدست نیست. انواع مختلف نفت از نظر چگالی، میزان گوگرد و ترکیبات شیمیایی با هم تفاوت دارند. هر پالایشگاه بسته به طراحی خود، ارزش متفاوتی برای هر نوع نفت قائل است. بنابراین دو بشکه نفت در دو نقطه مختلف، حتی اگر حجم برابری داشته باشند، ارزش اقتصادی یکسانی ندارند. قیمت واقعی هر بشکه، حاصل کیفیت، مکان، زمان، هزینه حمل و دسترسی به بازار است.
وقتی رسانهها میگویند «قیمت نفت به خاطر تنشهای سیاسی ۵ درصد بالا رفت»، فقط یک روی سکه را نشان دادهاند. سؤال اساسی این است که این شوک دقیقا کجای زنجیره تامین تاثیر گذاشته؟ شاید هزینه نفتکشها بالا رفته، یا بیمه حمل افزایش یافته، یا یک نوع نفت خاص به خاطر تحریم از بازار حذف شده است. حتی ممکن است قیمت نفت خام تغییری نکرده باشد، اما «کرک اسپرد» (Crack Spread یعنی اختلاف قیمت نفت خام با فرآوردههای پالایشی مثل بنزین که سودآوری پالایشگاهها را میسنجد) بزرگ شده باشد. به همین دلیل، فعالان حرفهای بازار فقط به قیمت نقطهای نگاه نمیکنند؛ آنها به نسبتی از قیمتها مثل WTI در برابر برنت، WCS در برابر WTI، هزینه حمل، و اختلاف پالایشگاهی توجه دارند.
در این میان، مفهوم «آربیتراژ» اهمیت مییابد (Arbitrage یعنی کسب سود از اختلاف قیمت یک دارایی یا کالای یکسان در دو بازار، بدون پذیرش ریسک قابلتوجه قیمتی). اگر بشکهای نفت در منطقهای ۶۰ دلار و در جای دیگر ۷۵ دلار قیمت داشته باشد و هزینه انتقال آن ۱۰ دلار باشد، فرصت سود ۵ دلاری برای آربیتراژ وجود دارد. اما اجرای این معامله نیازمند زیرساخت است. اگر خط لوله ظرفیت نداشته باشد، مخزنی نباشد، یا نفتکش کم باشد، این اختلاف قیمت باقی میماند. در حقیقت، خط لوله، مخزن و پایانه فقط دارایی فیزیکی نیستند، بلکه نوعی حق اختیار اقتصادی به مالک خود میدهند تا از نوسانات قیمت سود ببرد. در بازار انرژی، ارزش یک دارایی زیرساختی نه فقط از درآمد مستقیم، بلکه از موقعیت جغرافیایی و «اختیار عمل» آن ناشی میشود. هرچه دارایی گزینههای بیشتری برای جابهجایی، ذخیرهسازی یا فروش فراهم کند، در شرایط خاص ارزشمندتر میشود. به عبارتی دست مالک برای استفاده از فرصتهای موجود در بازار بازتر است.
برای درک بهتر، میتوانید قیمت بطری آب را در سوپرمارکت، فرودگاه و وسط بیابان مقایسه کنید. آب یکی است، اما دسترسی و هزینه انتقال، ارزش آن را تغییر میدهد. نفت هم دقیقا همین داستان را دارد، فقط در مقیاسی بسیار بزرگتر.
از منظر سرمایهگذاری، خود اختلاف قیمتها میتواند بازار مستقلی ایجاد کند. شرکتهای میانی (Midstream) که صاحب خطوط لوله و مخازن هستند، از نوسان قیمت نفت سود یا زیان نمیکنند، بلکه از عبور نفت از داراییهایشان کارمزد میگیرند. وقتی اختلاف قیمت یک نوع نفت مثل WCS نسبت به WTI زیاد شود، سیگنالی است که ظرفیت زیرساختی در آن نقطه -ظرفیت لولهها و مخازن- اشباع شده و فرصتی برای سرمایهگذاری ایجاد میکند.
همچنین سرمایهگذاران خرد که از طریق صندوقهایی مثل USO روی نفت سرمایهگذاری میکنند، در واقع مالک مستقیم نفت نیستند، بلکه قراردادهای آتی را میخرند. در این بازار، مفاهیمی مثل «کنتانگو» (افزایش قیمت قراردادهای دورتر) و «بکواردیشن» (کاهش قیمت قراردادهای دورتر) نقش مهمی دارند. در شرایط کنتانگو، صندوق با هر تمدید قرارداد متحمل هزینه میشود و حتی اگر قیمت نفت ثابت بماند، بازدهی میتواند منفی شود. این غافلگیری بسیاری از سرمایهگذاران خرد در سال ۲۰۲۰ بود. بنابراین ورود به این بازار، نیازمند نگاهی فراتر از قیمت نقطهای و توجه به منحنی قیمتها و هزینههای ذخیرهسازی است. در واقع حتی خود معیارهای قیمتی مثل برنت و WTI هم طبیعی و از پیشتعیینشده نیستند. تعریف هر معیار شامل قوانینی است که تعیین میکند چه نوع نفت، در چه مکان و زمانی و با چه کیفیتی میتواند در کشف قیمت نقش داشته باشد. تغییر در این قوانین میتواند جریان فیزیکی نفت و استراتژی شرکتها را تحت تاثیر قرار دهد.
اگر واقعا میخواهیم بازار نفت را درک کنیم، باید سوال «قیمت نفت چقدر است؟» را با پرسش دقیقتری جایگزین کنیم: کدام نفت، در کجا، با چه کیفیتی، در چه زمانی و با چه هزینهای به کدام بازار میرسد؟ پاسخ به این سوال، ارزش واقعی هر بشکه را تعیین میکند. نفت صرفا مادهای خام نیست؛ جریانی فیزیکی است که از میان شبکهای از چاهها، لولهها، مخازن، کشتیها و پالایشگاهها عبور میکند. هر گلوگاهی در این شبکه، قیمت نسبی نفت را تغییر میدهد. به همین دلیل، گاهی مهمترین اطلاعات بازار نفت، نه در خود قیمت یک بشکه نفت برنت، بلکه در فاصله میان قیمتهای مختلف نهفته است.