تورم چیست؟ به افزایش مستمر در سطح عمومی قیمتها تورم گفته میشود. پرشهای قیمتی، یعنی افزایش یکباره و مقطعی قیمتها در تورم محاسبه نمیشود. همچنین سطح عمومی قیمتها یعنی طیف وسیعی از کالاها، و نه تنها یک یا چند کالای خاص. حال در اقتصادی که میلیونها کالای متفاوت دارد، افزایش سطح قیمتها چگونه مشخص میشود؟ شاخصهای قیمتی که هرروزه در اخبار راجع به آنها میشنویم مانند CPI، PPI و PCE چه معنایی دارند؟
در اولین مرحله سوالی که مطرح میشود این است: میلیونها کالا در هر اقتصاد وجود دارد، که مشخصت امکان اندازهگیری قیمت تمام آنها وجود ندارد. همچنین، گاهی نیاز داریم تا تورم بخش بخصوصی از کالاها اندازهگیری کنیم، مثلا برای این که تورم هزینه خانوار را محاسبه کنیم که ممکن است-البته در کوتاه مدت- متفاوت از تورم کالاهای تولیدی باشد.
مجموع این عوامل باعث میشود که ما زیرمجموعهای از تمام کالا ها را برسی کنیم، که این مهم منجر به ایجاد مفهوم شاخص قیمت میشود.
برای اندازهگیری تورم به دلایلی که بالاتر ذکر شد باید یک سبد از کالاها را در نظر گرفته و تغییرات قیمتی آنها را برسی کنیم تا به درکی از شدت افزایش سطح قیمتها برسیم. سبدهای متفاوت کالا، شاخصهای قیمت متفاوت را شکل میدهند.
مشهورترین شاخص، شاخص قیمت مصرفکننده یا CPI(Consumer Price Index) میباشد. هدف این شاخص، اندازهگیری تغییرات هزینهی زندگی خانوار است. به همین جهت، کالاهایی که در این سبد قرار دارند، آنهایی هستند که مصرفکننده در خردهفروشیها شخصا خریداری میکند؛ شامل مواد غذایی، انرژی، اجارهخانه و ...
اما قیمت کالاها به یک نسبت افزایش پیدا نمیکند، یعنی ممکن است نان به یک میزان و تلفن همراه به یک میزان بیشتر دیگر افزایش قیمت داشته باشد. ولی از آنجا که مصرف نان خانوار بیشتر از تلفن همراه است، افزایش هزینه زندگی که ناشی از آن است بیشتر است.
برای این حل مشکل از مفهوم میانگین وزنی استفاده میکنیم. یعنی برای هر کالا وزن خاصی در نظر میگیریم که درصدی از مخارج خانوار که برای خرید آن صرف میشود میباشد. یعنی اگر کالای الف 5 درصد و کالای ب 1 درصد هزینه خانوار را جذب میکند، وزن کالای الف بیشتر و پر نتیجه اثر افزایش قیمت آن بر افزایش هزینه سبد بیشتر است
(نحوه تعیین این وزنها در طول زمان اهمیت دارد، زیرا در طول زمان با افزایش قیمتها به طور نامتناسب، و ورود و خروج کالاها از سبد مصرف، جانشینی کالا صورت میگیرد. چگونگی تغییر این وزنها خود نیاز به یک مطلب
جداگانه دارد)
در حال حاضر، شاخص CPI در ایالات متحده توسط اداره آمار نیروی کار (BLS) اندازه گیری میشود و سه نوع دارد:
CPI-U که شاخص را برای خانوارهای شهری با برخی استثنائات در نظر میگیرد.
CPI-W که تنها خانوارهایی را شامل میشود که حداقل 50 درصد درآمد آن دستمزد یا حقوق کارمندی باشد، در منطقه شهری باشد و در یک سال گذشته حداقل 37 هفته به این گروه شغلی تعلق داشته باشد. این نوع از CPI برای شاخصبندی پرداختهای تامین اجتماعی استفاده میشود.
همچنین شاخص C-CPI-U هم وجود دارد که در نوع محاسبه دورهای متفاوت است.
در ایران دو سازمان مرکز آمار و بانک مرکزی این شاخص را منتشر میکنند که بانک مرکزی فقط برای خانوارهای شهری و مرکز آمار برای خانوارهای شهری و روستایی آن را محسابه میکند.
شاخص قیمت مصرفکننده یک شاخص قوی برای ثبت تغییرات هزینه زندگیست؛ اما آیا این شاخص کافیست؟جواب منفی است؛ زیرا این شاخص مشکلات خود را دارد، از این قبیل که تنها خرده فروشی هارا ملاک قرار میدهد، بر اساس جامعه هدف میتواند متفاوت باشد، تغییرات کیفیت را نظر نمیگیرد و ... پس ما برای بررسی جنبههای دیگر اقتصاد به شاخصهای دیگر نیاز داریم.
شاخص مهم بعدی، شاخص قیمت تولید کننده یا PPI(Producer Price Index) است. این شاخص سبدی را بررسی میکند، که در آن قیمتهای کالاهای تولیدی-در مراحل مختلف از مواد اولیه تا کالای نهایی کارخانه- برسی میشود. در واقع این شاخص قیمتهایی را در نظر میگیرد که توسط تولید کنندگان در مراحل مختلف زنجیره تولید دریافت میشود. (و مشخصا افزایش در این شاخص، تا حدود زیادی به تورم سمت مصرفکننده و تغییرات CPI منتج خواهد شد)
این شاخص ابعاد جدیدی از اقتصاد را برای ما روشن میسازد. این این لحاظ که بر خلاف CPI که کالاهای وارداتی را شامل میشد(زیرا توسط مصرفکننده خریداری میشود) این شاخص کالاهای صادراتی را شامل میشود، زیرا ممکن است کالایی در کارخانهای داخل کشور تولید شود ولی وارد خردهفروشی داخل نشود. این کارکرد برای بررسی رقابتپذیری قیمتی یک صنعت صادراتی اهمیت بسیار دارد. همچنین چون که این شاخص، تورم کالا در مراحل اولیه زنجیره تولید را نشان میدهد، میتواند یک شاخص پیشنگر برای تورم CPI آتی باشد(هر چند در اقتصاد های دلالزده و واسطهگرایی مثل اقتصاد ایران، این کارکرد کمتر دیده میشود).
این شاخص هم در ایران و هم در ایالات متحده، در دورههای مختلف و با تفکیک صنعت منتشر میشود.
شاخص سوم و آخری که برسی میکنیم، شاخص هزینههای مصرف شخصی یا PCE(Personal Consumption Expenditure) میباشد. اگر در حسابهای ملی داشته باشیم:
GDP = C + I + G + NX
این شاخص بخش C یا مصرف را در نظر میگیرد. به بیان ساده، CPI تنها کالاهایی را در نظر میگرفت که مصرفکننده شخصا آن را خریداری میکند. اما این شاخص تمام کالاهایی را در نظر میگیرد که برای مصرف خانوار استفاده میشود، چه توسط خود آنها در خردهفروشیها در خریداری شود، چه توسط دولت و یا کارفرما در قالب حق بیمه و تامین اجتماعی(مانند پرداختهای پزشکی یا حمل و نقل) پرداخت شود.
به علت وسیعتر بودن PCE، فدرال رزرو آمریکا از این شاخص برای تعیین نرخ بهره و متعاقبا کنترل تورم استفاده میکند. متاسفانه در ایران این شاخص توسط نهادهای مربوطه منتشر نمیشود.
در این مقاله سعی کردم شاخصهای قیمت اقتصادی مطرح را برای شما شرح بدهم. امیدوارم این مطلب برای درک شما از اقتصاد و نحوه تصمیمگیری اقتصادی
مفید بوده باشد.