هنگامی که به دنبال مقایسه‌ی درآمد و رفاه کشورها هستیم، معمولا با تبدیل ارزها به نرخ اسمی انجام می‌شود؛ اما یک دلار در آمریکا و همان یک دلار پس از تبدیل به ین در ژاپن، قدرت خرید یکسانی ندارند. پس چگونه باید مقایسه کنیم؟
دلیل این تفاوت، نادرستی فرض‌هایی مثل جابه‌جایی‌پذیری کامل کالاها، همگنی و هزینه‌ی مبادله‌ی صفر است؛ و همین‌جاست که مفهوم «برابری قدرت خرید» (PPP) برای سنجش واقعی‌تر قدرت خرید و مقایسه‌ی درآمد سرانه مطرح می‌شود. در این متن توضیح می‌دهیم PPP چیست، چه تفاوتی با درآمد اسمی دارد و چه نسبتی با نرخ ارز حقیقی برقرار می‌کند
برابری قدرت خرید یا PPP چیست؟ چگونه درآمد سرانه بر اساس برابری قدرت خرید با درآمد سرانه اسمی متفاوت می‌شود؟ ارتباط آن با نرخ ارز حقیقی چیست ؟
برای سال‌ها، اقتصاددانان، قدرت خرید ارزهای کشورهای مختلف را بر اساس نسبت اسمی و بازاری آن‌ها می‌سنجیدند، برای مثال، هر دلار مساوی صد ین، وهر دلار مساوی شش یوان است. پس هر دلار برابر صد ین، و برابر شش یوان قدرت خرید دارد. ولی این نوع مقایسه یک مشکلی دارد. فرض کنید در آمریکا، با هر دلار یک بستنی، و در ژاپن با هر پنجاه ین یک بستنی می توان خریداری کرد. پس درواقع قدرت خرید هر دلار برابر 50 ین است نه صد، گویی با تنها نگاه کردن به ارزش‌های اسمی، قدرت خرید ین کمتر از واقع برآورد می‌شود. اما ریشه این مشکل در کجا بود؟
برگردیم به یک بازار ساده رقابتی. در این بازار کالاها همگن و هزینه مبادله صفر است. همچنین کالاها قابلیت جابه‌جایی دارند(Tradability). این سه تا ویژگی باعث می‌شود قیمت کالاها در بازار یکسان باشد. برای مثال اگر بازار گوشت در آمریکای شمالی را در نظر بگیریم، به علت همگنی کالا، هزینه مبادله پایین و قابلیت جابه‌جایی، قیمت گوشت باید در دو کشور آمریکا و کانادا برابر باشد. یعنی اگر مثلا داشته باشیم هر دلار آمریکا = 2 دلار کانادا و هر کیلو گوشت در آمریکا = 1 دلار، در کانادا هر کیلو گوشت باید مساوی 2 دلار کانادا باشد. در غیر این صورت فرضت آربیتراژ ایجاد می‌شود، به این صورت که اگر قیمت گوشت در کانادا بیشتر از 2 دلار کانادا باشد، با خرید از آمریکا و فروش در کانادا، امکان کسب سود وجود دارد، که این تقضای گوشت در آمریکا را افزایش و تقاضای آن را در کانادا کاهش می‌دهد و این پروسه تا جایی ادامه می‌‌یابد که قیمت‌ها برابر شوند.
بر اساس این فرض باید به این نتیجه بریم که قیمت‌های نسبی در کشورهای متفاوت همه برابر 1، و نسبت ارزها مقایسه‌ی درستی برای سنجش قدرت خرید آن‌هاست. در این صورت هر بستنی در ژاپن نیز باید 100 ین یا به عبارتی 1 دلار باشد. ولی می‌دانیم این درست نیست، اما چرا؟ دلیل آن، دقیقا در هر سه فرض اولیه ما نهفته است:
با مهم‌ترین فرض، یعنی فرض " کالاها قابلیت جابه‌جایی دارند" شروع می‌کنیم. واضح است که این فرض برای بسیاری از کالا و خدماتی که روزانه مصرف می‌شوند صدق نمی‌کند. مثلا مهم‌ترین آن‌ها، خانه و یا زمین، قابلیت جابه‌جایی ندارد. واضح و بدیهیست که وقتی 1 متر زمین در بغداد، بسیار ارزان‌تر از 1 متر زمین نیویورک است، امکان خرید بغداد و فروش آن در نیویورک نیست. بسیاری کالا و خدمات دیگر هم همین ویژگی را دارند، مانند خدمات تاکسی و آرایشی، و ...
دومین فرض، یعنی همگنی کالاها نیز در بسیاری از مواقع اشتباه است. نحوه پخت هات‌داگ در دانمارک با آمریکا بسیار متفاوت است، حتی با این وجود که هر دو اسم "هات‌داگ" دارند. سومین فرض نیز، که هزینه مبادله صفر یا بسیار پایین است، در بسیاری از مواقع نادرست است. بسیاری از کالاها به علت حساسیت فیزیکی، هزینه حمل و نقل بالایی دارند که در قیمت نهایی آن‌ها تاثیر می‌گذارد.
مجموع این سه شرایط باعث می‌شود قیمت‌های نهایی کالاهای حتی یکسان، در نقاط مختلف متفاوت باشد. با تفاوت قیمت‌های کالاها، قدرت پولی که برای خرید آن‌ها به کار می‌رود نیز لاجرم متفاوت از ارزش نسبی آن‌ها می‌شود. بنابراین ارزش نسبی ارزها،متعاقبا قدرت خرید دارندگان آن ارزها، و درآمدهای آن‌ها نیازمند ایده‌ای فراتر از ارزش نسبی و اسمی ارزهاست. اما چگونه می‌توانیم این ایده را پیدا کنیم؟ در اینجاست که مفهوم نرخ ارز حقیقی معرفی می‌شود:
نرخ ارز حقیقی چیست؟ به زبان ساده، هزینه یک سبد کالا در کشور خارج، تقسیم بر هزینه همان سبد در کشور داخلی، نرخ ارز حقیقی را به ما می‌دهد. به عبارتی، این نرخ تلاش می‌کند که بگوید حقیقتا، یعنی با در نظر گرفتن تفاوت قیمت‌ها، نسبت قدرت خرید ارزهای مختلف چگونه است. فرمول نرخ ارز حقیقی یا R به این صورت است:
R = e . Pf /P
که در آن e نرخ ارز اسمی (به صورت 1 واحد ارز خارجی در مقابل ارز داخلی، یعنی مثلا هر دلار چند تومان) Pf سطح قیمت‌های خارجی و P سطح قیمت‌های داخلی‌ست. برای محاسبه سطح قیمت‌ها از یک سبد مشابه یا نسبتا مشابه CPI استفاده می‌شود(برای مطالعه در این مورد به مراجعه کنید). در واقع ما داریم هزینه، مثلا دلاری یک سبد از کالارا بر هزینه ریالی آن تقسیم می‌کنیم. عدد به دست آمده نسبت قیمت‌های دو کشور را به ما می‌دهد که می‌توانیم از آن برای تعدیل نرخ ارز اسمی استفاده کنیم.به همان مثال بستنی برگردیم، یعنی داشته باشیم e=100، Pf=1 و P=50. عدد به دست آمده 2 است، یک سبد کالا در آمریکا، پس از تبدیل قیمت آن به پول داخلی، دو برابر همان سبد در کشور داخلی قیمت دارد. از آنجا که R=2 نرخ ارز بازار دو برابر نرخ ارز سازگار با PPP است. بنابراین نرخ ارز متناظر با PPP برابر 50خواهد بود.
حالا اصلا عبارت برابری قدرت خرید از کجا می‌آید؟ در گذشته فرض بر این بود که در بلند مدت، حتی با وجود تفاوت‌های کوتاه مدت، هزینه یک سبد در کشورهای مختلف باید یکسان شود، یا به عبارتی R باید مساوی یک شود. در داده‌های تجربی، معمولاً مشاهده می‌شود که نرخ ارز حقیقی لزوماً به 1 همگرا نمی‌شود و می‌تواند در بلندمدت حول یک سطح نسبتا پایدار و غیر از1 نوسان کند
حال که تمام این مفاهیم را برسی کردیم، باید کاربرد آن را بدانیم. هنگام مقایسه درآمد کشورها، عموما میزان درآمد سرانه تمامی آن‌ها را با نرخ اسمی به دلار برابر می‌کنند و سپس بر اساس تفاوت آن‌ها قدرت خرید کشورهای مختلف را مقایسه می‌کنند. ما متوجه شدیم که این روش یک نقص بزرگ دارد، و به خصوص برای مقایسه رفاه مهم است که قدرت خرید واقعی را بسنجیم که باید با نرخ برابری قدرت خرید تعدیل بشود تا قدرت خرید مردم کشورهای مختلف با هم مقایسه شود.
اما آیا درآمد سرانه بر اساس نرخ ارز بازاری دارای اهمیت است؟ بله! تمام این موارد فقط برای کالاهایی کاربرد دارد که در داخل کشور خریداری می‌شود و لذا امکان تفاوت قیمت وجود دارد. اما برای خرید کالاها و خدمات خارجی، نرخ ارز اسمی اهمیت مستقیم‌تری دارد، زیرا قیمت خارجی ابتدا با نرخ ارز به پول داخلی تبدیل می‌شود. به این معنا که هرچقدر ارزش اسمی ارز بیشتر باشد قدرت خرید بین‌المللی آن ارز بیشتر است. بنابراین در برسی تفاوت‌های قدرت خرید کشورهای مختلف، معیارهای متفاوت باید در کنار هم سنجیده بشوند.
در نهایت PPP تلاشی است برای اصلاح تصویری که نرخ ارز اسمی از قدرت خرید ارائه می‌دهد. چون کالاها لزوماً قابل جابه‌جایی، همگن و بدون هزینه‌ی مبادله نیستند، قیمت یک سبد در کشورهای مختلف متفاوت است و نرخ ارز حقیقی با تعدیل نرخ اسمی بر اساس سطح قیمت‌ها، این تفاوت را نشان می‌دهد. با این حال، نرخ حقیقی هم لزوماً به یک همگرا نمی‌شود. بنابراین برای مقایسه‌ی رفاه، تعدیل با PPP مناسب است و برای مبادلات بین‌المللی، نرخ اسمی اهمیت دارد؛ درک درست تفاوت‌های اقتصادی نیازمند به‌کارگیری همزمان این دو معیار است.
