وقتی درباره بازار هر کامودیتی حرف میزنیم، در واقع درباره دو بازار متفاوت حرف میزنیم که روی یک کالای واحد شکل گرفتهاند. یکی بازار فیزیکی یا Spot است که در آن خود کالا، همین حالا یا در بازه زمانی بسیار کوتاه، دست به دست میشود؛ و دیگری بازار Futures است که در آن "تعهد تحویل آینده آن" معامله میشود. این دو بازار از هم جدا نیستند، اما منطق و کارکردشان کاملا متفاوت است و فهم این تفاوت، قدم اول فهم قیمتگذاری کامودیتیهاست.

در بازار Spot، خریدار و فروشنده روی تحویل واقعی و فوری (یا نزدیک به فوری) کالا توافق میکنند و تسویه کالا هم در همان بازه زمانی کوتاه انجام میشود. قیمتی که در این بازار شکل میگیرد، یعنی Spot Price، بازتاب مستقیم عرضه و تقاضای همین لحظه است؛ چه مقدار کالا الان در دسترس است، چه مقدار تقاضای فوری برای آن وجود دارد، و موجودی انبارها در همین نقطه چقدر است. این قیمت، مثل عکسی از وضعیت بازار در همین امروز است، نه انتظار از فردا.
اما بازار Futures داستان دیگریست. در این بازار، طرفین امروز روی قیمتی توافق میکنند که براساس آن، در تاریخی مشخص در آینده، کالا تحویل داده شود. این توافق در قالب یک Futures Contract شکل میگیرد؛ قراردادی استاندارد از نظر حجم، کیفیت و محل تحویل که در بورس معامله میشود، نه بهصورت دوجانبه و خارج از بازار. اصلا همین استانداردسازی است که به این قراردادها نقدشوندگی بالا میدهد و اجازه میدهد میلیونها نفر بدون شناخت طرف مقابلشان، بارها و بارها این قراردادها را معامله کنند.
قیمتی که در این بازار شکل میگیرد، Futures Price نام دارد و لزوما با Spot Price برابر نیست. این دو قیمت میتوانند فاصله معناداری از هم داشته باشند، چون Futures Price ترکیبی از انتظار بازار از قیمت آینده، هزینه نگهداری کالا تا آن تاریخ تحویل، و نرخ بهره پول است. وقتی Futures Price بالاتر از Spot باشد بازار در وضعیت Contango است و وقتی پایینتر باشد، Backwardation داریم؛ اما این بحث مفصلیست که جای دیگری به آن میپردازیم.
هر قرارداد Futures یک تاریخ سررسید دارد که به آن Maturity یا Expiration میگویند؛ لحظهای که تعهدات طرفین باید نهایی شود. در این لحظه، دو مسیر پیش روی قرارداد است. مسیر اول Physical Settlement است؛ یعنی کالای واقعی، همانطور که در قرارداد مشخص شده، تحویل داده میشود. این همان Delivery است. مسیر دوم Cash Settlement است؛ یعنی بهجای جابهجایی فیزیکی کالا، فقط تفاوت بین قیمت قرارداد و قیمت بازار در روز سررسید، بهصورت نقدی بین طرفین تسویه میشود.
نکتهای که اغلب نادیده گرفته میشود این است که اکثریت قریببهاتفاق معاملهگران بازار Futures، از ابتدا هیچ قصدی برای Delivery ندارند. یک صندوق پوشش ریسک یا یک سفتهباز، پیش از رسیدن به تاریخ سررسید، موقعیت خودش را میبندد (یعنی قرارداد معکوس میگیرد) و هیچوقت پایش به دنیای فیزیکی نفت یا گندم باز نمیشود. فقط بخش کوچکی از قراردادها، آن هم عمدتا در دست تولیدکنندگان و مصرفکنندگان واقعی، به Delivery ختم میشوند.
حالا سوال اصلی این است: چرا اصلا بازار Futures به وجود آمد؟ پاسخ در دو کارکرد بنیادی نهفته است.
کارکرد اول Hedging یا پوشش ریسک است. یک تولیدکننده گندم که شش ماه دیگر محصولش را برداشت میکند، از افت قیمت در آینده میترسد؛ پس همین امروز، در سمت فروش یک قرارداد Futures وارد میشود و قیمت فروش آیندهاش را قفل میکند. در طرف مقابل، یک کارخانه نانوایی صنعتی که به گندم بهعنوان ماده اولیه وابسته است، از افزایش قیمت میترسد؛ پس در سمت خرید یک قرارداد Futures وارد میشود تا هزینه تامین آیندهاش را از همین حالا مشخص کند. هر دو طرف، بدون آنکه لزوما همین امروز کالایی جابهجا کنند، ریسک نوسان قیمت را از دوش خودشان برداشته و به بازار منتقل میکنند.
و کارکرد دوم Price Discovery یا کشف قیمت است. قیمتهای Futures برای سررسیدهای مختلف، در واقع اجماع بازار درباره ارزش آینده یک کالاست؛ ترکیبی از انتظارات میلیونها معاملهگر درباره عرضه، تقاضا، هزینه انرژی، سیاستهای پولی و ریسکهای ژئوپلیتیک. یک تولیدکننده نفت، برای تصمیمگیری درباره حفاری چاه جدید، به این قیمتهای آینده نگاه میکند؛ یک دولت، برای بستن بودجهاش براساس قیمت نفت، از همین سیگنال استفاده میکند. بازار Futures بدون آنکه قصدش این باشد، به یک ابزار پیشبینی جمعی برای کل اقتصاد تبدیل شده است.
اینجاست که تفاوت خرید فیزیکی کالا با خرید Futures روشن میشود. وقتی یک بشکه نفت را در بازار Spot میخرید، مالک آن نفت میشوید؛ باید آن را جایی نگه دارید، بیمه کنید، هزینه انبارداری بدهید، و اگر بخواهید بفروشید باید خریدار واقعی پیدا کنید. اما وقتی یک قرارداد Futures نفت میخرید، مالک هیچ بشکه نفتی نمیشوید؛ شما فقط یک موقعیت مالی گرفتهاید که ارزشش به قیمت نفت وابسته است. میتوانید همان روز بعد آن را بفروشید، بدون آنکه هیچوقت نفتی دیده باشید. سرمایه لازم هم بسیار کمتر است، چون در Futures فقط بخشی از ارزش قرارداد بهعنوان Margin نزد شما بلوکه میشود، نه کل ارزش کالا.
برای مثال، فرض کنید قیمت Spot طلا امروز اونسی ۲۶۰۰ دلار است. اگر بخواهید همین امروز طلای فیزیکی بخرید، باید کل مبلغ را بپردازید، طلا را جایی نگه دارید و هزینه امنیت و بیمهاش را هم متحمل شوید. اما اگر یک قرارداد Futures طلا با سررسید شش ماه دیگر بخرید، ممکن است قیمت آن ۲۶۵۰ دلار باشد؛ این فاصله پنجاه دلاری عمدتا از هزینه نگهداری فرضی و بهره پول در این شش ماه میآید. شما با پرداخت بخش کوچکی از ارزش قرارداد بهعنوان Margin وارد این معامله میشوید و اگر پیشبینیتان از افزایش قیمت طلا درست باشد، بدون آنکه هرگز یک گرم طلا لمس کرده باشید، از تفاوت قیمت سود میبرید؛ و اگر اشتباه کرده باشید، همانقدر سریع هم ضرر میکنید، چون Leverage در این بازار در دو جهت عمل میکند.