
«مارکو روبیو» در سخنرانی خود در آتن، تصویری از جهان ترسیم کرد که در آن قدرت ملی، استقلال سیاسی، برتری فناورانه و آمادگی نظامی، شرط بقای ملتها و تمدنها عنوان شد. او با تکیه بر تاریخ یونان باستان و میراث تمدن غرب، از ضرورت احیای قدرت آمریکا، بازسازی صنایع راهبردی، تسلط بر فناوریهای آینده و مقابله با رقبایی سخن گفت که به تعبیر او، از ضعف غرب برای افزایش قدرت خود بهره بردهاند. در واقع، این سخنرانی در نگاه نخست، تبیینی از جهانبینی دولت دونالد ترامپ بود، البته در لایههای عمیقتر، منطق حاکم بر سیاست خارجی واشنگتن را نیز آشکار میکرد: آمریکا خواهان جهانی است که در آن نهتنها امنیت و منافع خود را تضمین کند، بلکه توان رقبا برای تغییر موازنه قدرت را نیز محدود کند. در چنین چارچوبی، ایران خطرناک میشود؛ چرا که بر استقلال سیاسی، ظرفیتهای راهبردی و نقش منطقهای خود تأکید دارد و حاضر نیست جایگاهش را در نظم مطلوب آمریکا تعریف کند.
قدرت ملی؛ اصلی که آمریکا برای خود میخواهد
یکی از محورهای برجسته سخنان روبیو، دفاع صریح از اولویتدادن به منافع ملی آمریکا بود. او از بازپسگیری کنترل زنجیرههای تأمین، احیای پایه صنعتی اقتصاد، بازسازی توان دفاعی و پیشتازی در حوزههایی همچون هوش مصنوعی، تراشهها، مواد معدنی حیاتی، پهپادها و فضای سایبری سخن گفت. از نگاه دولت ترامپ، امنیت ملی بدون استقلال صنعتی و فناورانه و برتری نظامی امکانپذیر نیست. روبیو همچنین تأکید کرد، دولتها نباید برای دفاع از منافع ملی خود احساس شرمندگی کنند و نهادهای بینالمللی نیز نباید به بهای تضعیف حاکمیت کشورها تقویت شوند.
این صورتبندی، بهخودیخود، نکتهای مهم در تحلیل سیاست خارجی آمریکاست. واشنگتن قدرت ملی را ضرورتی حیاتی معرفی میکند و از متحدان اروپایی خود نیز میخواهد توان دفاعی و صنعتیشان را افزایش دهند. با اینحال، هنگامی که همین منطق را به سیاست آمریکا در قبال ایران تعمیم دهیم، تناقضی اساسی پدیدار میشود. آنچه برای آمریکا حق طبیعی و شرط بقای ملی به شمار میآید، درباره ایران اغلب تهدیدی علیه امنیت منطقهای و نظم بینالمللی معرفی میشود.
البته طبیعی است که استکبار آمریکایی علاقهای به ایران قوی و مستقل نداشته باشد و نمیخواهد برای خود رقیب یا جریان مقابلی تحریف کند؛ اما مسئله این است که چرا استقلال راهبردی آمریکا فضیلت شمرده میشود، اما تلاش ایران برای حفظ قدرت بازدارندگی، توسعه ظرفیتهای بومی و برخورداری از نفوذ منطقهای، در بسیاری از مواضع رسمی واشنگتن مورد مهار و فشار و نقد جدی قرار میگیرد؟ این پرسش، نقطه آغاز فهم عمیقتر مناقشه تهران و واشنگتن است و تقابل تمدنی و برخورد تمدنی را بیش از پیش مشهود میکند.
پرونده هستهای. تمام ماجرا نیست
در نگاه اول، اظهارات روبیو درباره ایران نشان میدهد اختلاف دو کشور همچنان با موضوع هستهای پیوندی مستقیم دارد. او به صورت تکراری بار دیگر اعلام کرد ایران نباید به سلاح هستهای دست یابد و این موضوع را خط قرمز دولت ترامپ دانست. این موضع، در کنار سابقه تحریمها و اختلافات بر سر برنامه هستهای ایران، نشان میدهد که واشنگتن همچنان این پرونده را یکی از محورهای اصلی فشار بر تهران میداند. حال آنکه ایران اولاً چندین سال است که عضو انپیتی است و برنامه هستهای ایران نظارت شده و کاملاً صلحآمیز توسعه پیدا کرده و ثانیاً به دنبال چنین برنامهای هیچ گاه نبوده است که اگر بود، هیچ دولت یا سیاستمداری احتمالاً توان جلوگیری از آن را نداشت. با این حال، محدودکردن تمام مناقشه به مسئله هستهای، تصویر کاملی از اختلافات ایران و آمریکا ارائه نمیکند. در کنار این پرونده، موضوع توان موشکی ایران، روابط راهبردی تهران با بازیگران منطقهای، نقش ایران در معادلات امنیتی غرب آسیا و میزان نفوذ آمریکا در این منطقه نیز قرار دارند. این حوزهها، هریک موضوع اختلافی مستقلاند، اما در عمل به یکدیگر پیوند میخورند و بر برداشت دو طرف از امنیت و قدرت تأثیر میگذارند. از سوی دیگر، واشنگتن جلوگیری از دستیابی ایران به سلاح هستهای را هدف اعلام شده خود میداند؛ اما تحریمهای گسترده اقتصادی، فشار بر شبکههای صادرات انرژی و تلاش برای محدود کردن ظرفیتهای مالی و نظامی ایران و در نهایت عاصی کردن و اذیت کردن مردم ایران نشان میدهد، ابزارهای سیاست آمریکا به سمت و سوی نابودی ایران و از بین بردن تمدن و ژن ایرانی سوق پیدا میکند.
تحریم اقتصادی. ابزار اصلی فشار بر تاب آوری مردم
جالب است که درست یک روز پس از این سخنرانی روبیو، وزارت خزانهداری آمریکا تحریمهای تازهای علیه شبکه موسوم به ناوگان سایه ایران اعلام کرد. این اقدامات، افراد، شبکهها و ۱۷ شناور مرتبط با انتقال نفت خام، فرآوردههای نفتی و محصولات پتروشیمی ایران را هدف قرار میدهد. واشنگتن هدف این اقدامات را محدودکردن درآمدهایی اعلام کرده است که به ادعای آن برای پشتیبانی از فعالیتهای نظامی، برنامه موشکی و سایر نهادهای ایرانی به کار میروند.
این اقدام از آن رو اهمیت دارد که انرژی و درآمدهای حاصل از آن بر منابع ارزی، تجارت خارجی، تأمین مالی دولت و توان اقتصادی کشور اثر میگذارد. محدود کردن صادرات نفت، حتی اگر به تغییر فوری رفتار سیاسی منجر نشود، میتواند هزینههای اقتصادی را افزایش دهد و فضای تصمیمگیری کشور را تحت فشار قرار دهد. به همین دلیل، تحریمهای انرژی را باید بخشی از منازعه گستردهتر بر سر ظرفیت اقتصادی و قدرت چانهزنی ایران هم دانست. در اینجا، یک نکته اساسی دیگر هم وجود دارد. فشار اقتصادی فقط زمانی به هدف سیاسی موردنظر تحمیلکننده فشار دست مییابد که میان هزینههای واردشده و امتیازاتی که طرف مقابل حاضر به واگذاری آنهاست، رابطهای پیشبینیپذیر برقرار باشد. تحریمهای طولانیمدت، در کنار هزینههای سنگین برای جامعه، درنهایت به سازگاری اقتصادی، تغییر مسیرهای تجاری و تقویت برخی ظرفیتهای داخلی میانجامد. ازاینرو، میزان موفقیت این سیاست را نمیتوان تنها با شمار عدد و رقم تحریمها سنجید؛ معیار اصلی، نتیجه راهبردی تحریمهاست که جنگ رمضان هم عملاً نشان داد این سیاست کارآمدی لازم را نداشته است.
ایران قدرتمند؛ مسئلهای فراتر از نوع حکومتها در ایران
ایران کشوری با موقعیت ژئوپلیتیکی ممتاز، منابع انرژی قابل توجه، جمعیت تحصیلکرده و دسترسی به یکی از مهمترین گلوگاههای تجارت جهانی است. تنگه هرمز، که خلیج فارس را به دریای عمان و آبهای آزاد متصل میکند، در امنیت انرژی جهان جایگاهی تعیینکننده دارد. پیش از جنگ رمضان بهطور متوسط روزانه حدود ۲۰ میلیون بشکه نفت و فرآوردههای نفتی از این تنگه عبور میکرد؛ حجمی معادل حدود یکپنجم مصرف جهانی مایعات نفتی. این موقعیت جغرافیایی، به ایران اهمیتی فراتر از مرزهای ملی میبخشد و تحولات امنیتی پیرامون آن را به مسئلهای جهانی و بسیار حائز اهمیت تبدیل میکند. چنین ظرفیتی، در کنار جمعیت، منابع طبیعی، توان علمی و موقعیت منطقهای، امکان اثرگذاری ایران بر معادلات غرب آسیا را فراهم میکند. از منظر راهبردی، کشوری با این ویژگیها اگر از استقلال تصمیمگیری و ابزارهای بازدارندگی برخوردار باشد، نمیتواند بهآسانی در چارچوب نظم امنیتی موردنظر قدرتهای خارجی قرار گیرد. این واقعیت به معنای آن است که اساساً هر اختلافی با آمریکا الزاماً از دشمنی با پیشرفت ایران ناشی میشود. البته در کنار این دشمنی تمدنی مباحثی مانند رقابتهای سیاسی بر سر نفوذ، امنیت و تعیین قواعد منطقهای، بخش مهم دیگری از زمینه ساختاری اختلاف دو کشور را تشکیل میدهد.
منبع: هفته نامه صبح صادق