زیست‌جهان در بحران: خوانشی پدیدارشناختی از تجربه روزمره در ایران معاصر

مقدمه

ادموند هوسرل، در سال‌های پایانی عمر، کتابی نوشت که کمتر شناخته شده از آثار دیگرش است، اما شاید مهم‌ترین آن‌ها برای فهم ما باشد: بحران علوم اروپایی و پدیدارشناسی ترنسندنتال (The Crisis of European Sciences and Transcendental Phenomenology، ۱۹۳۶). او در این کتاب پرسشی مطرح کرد که امروز برای ما ایرانیان بیش از هر زمان دیگری زنده است: چه می‌شود که علم و نظم فکریِ یک تمدن، از زندگی روزمره‌ای که در ریشه‌اش قرار دارد، جدا می‌افتد؟

پاسخ هوسرل این بود: علم، جهان را با «پوشش ایده‌آلی» (Ideal Covering) می‌پوشاند. فیزیک، جهان را به ذرات و میدان‌ها تبدیل می‌کند؛ اقتصاد، انسان را به «عامل منطقی» (Rational Agent) تقلیل می‌دهد. اما قبل از همه‌ی این‌ها، ما در جهانی زندگی می‌کنیم که هوسرل آن را زیست‌جهان (Lebenswelt) نامید: جهانی پیشا‌علمی، پیشا‌نظری، و پیشا‌سیاسی. جهانی که در آن صبحانه می‌خوریم، به خیابان می‌رویم، با نانوا سلام و علیک داریم، و انتظار داریم فردا هم همین‌طور باشد.

هوسرل این حالت پیش‌فرض ذهنی را نگرش طبیعی (Natural Attitude) نامید. در نگرش طبیعی، جهان «خودبدیهی» (Selbstverständlich) است. یعنی وقتی پای‌تان را از در خانه بیرون می‌گذارید، فکر نمی‌کنید «آیا زمین سفت است؟» یا «آیا خورشید امروز طلوع می‌کند؟» این‌ها جزء ساختار زیست‌جهان‌اند؛ آن‌قدر پایه‌ای‌اند که متوجهشان نمی‌شوید. وقتی باید هر لحظه به این خودبدیهی‌ها شک کنید، یعنی زیست‌جهان دچار بحران شده است.

اما هوسرل بیشتر به ساختارشناسی فردی زیست‌جهان پرداخت. پرسش این است: وقتی این بحران، نه فردی که جمعی باشد، چه اتفاقی می‌افتد؟

فصل اول: از زیست‌جهان فردی به زیست‌جهان اجتماعی

آلفرد شوتس (Alfred Schütz)، جامعه‌شناس اتریشی و از شاگردان مکتب هوسرل، پروژه استادش را به سمت اجتماعی شدن کشاند. او در کتاب ساختار معنای جهان اجتماعی (The Phenomenology of the Social World، ۱۹۳۲) پرسید: زیست‌جهان، فقط جهان من است، یا جهان «ما»؟ پاسخ او این بود که زیست‌جهان، ذاتاً اجتماعی است. ما با هم جهان را می‌سازیم.

شوتس مفهومی کلیدی را وارد بحث کرد: بیناذهنیت (Intersubjectivity). وقتی به راننده تاکسی می‌گویید «بفرمایید پیاده می‌شم» و او می‌فهمد، شما در حال تجربه‌ی یک جهان مشترک هستید. نیازی نیست توضیح دهید که «پیاده شدن» یعنی چه. این فهم متقابل، بدون نیاز به تئوری، نشانه‌ی سلامت زیست‌جهان اجتماعی است.

اما بیناذهنیت، بر پایه‌ی یک ساختار نرم‌تر بنا شده: اعتماد روزمره (Trust in Everyday Life). شوتس می‌گفت اعتماد روزمره، «تعلیق شک» (Suspension of Doubt) است. وقتی به نانوایی می‌روید، اعتماد می‌کنید که نان، نان است؛ قیمتش آن چیزی است که روی تابلو نوشته شده؛ و نانوا فردا هم آنجا خواهد بود. این اعتماد آن‌قدر پایه‌ای است که مانند هوایی است که نفس می‌کشیم: تا وقتی هست، متوجهش نیستیم؛ وقتی نیست، خفه می‌شویم.

در ایران معاصر، همین اعتماد روزمره دارد فرسایش پیدا می‌کند. قیمت نان، ثابت نیست. قوانین مدام تغییر می‌کند. وعده‌ها محقق نمی‌شود. وقتی یک بار، دو بار، ده بار تجربه کنید که جهان پایدار نیست، نگرش طبیعی شما می‌لرزد. شروع می‌کنید به «محاسبه»ی هر لحظه. این محاسبه‌گری، نشانه‌ی بیماری زیست‌جهان است. شوتس می‌گفت در زیست‌جهان سالم، ما هم‌تایپ (Fellow‌Men) داریم: آدم‌هایی که تجربه‌ای مشابه ما دارند و می‌فهمندمان. اما وقتی بحران عمیق می‌شود، حتی این هم‌تایپی زیر سؤال می‌رود. آیا تجربه‌ی من با تجربه‌ی همسایه‌ام یکی است؟ شاید او پول دارد و من نه. شاید او راه خروج دارد و من نه. جهان مشترک، تکه‌تکه می‌شود.

فصل دوم: بدن، نقطه صفر بحران

موریس مرلوپونتی (Maurice Merleau‌Ponty)، در پدیدارشناسی ادراک (Phenomenology of Perception، ۱۹۴۵)، پروژه‌ی پدیدارشناسی را از ذهن به بدن کشاند. او می‌گفت ما جهان را نه فقط با «آگاهی»، بلکه با بدن زیسته (Le Corps Propre) تجربه می‌کنیم. بدنی که فقط ماشین بیولوژیک نیست؛ بدنی است که جهان را حس می‌کند، در جهان «نشسته» است، و جهان را از طریق خودش می‌فهمد.

مرلوپونتی بدن را «نقطه صفر» (Nullpunkt) جهان نامید. یعنی بدن، مرکزی است که همه‌ی تجربه از آنجا پراکنده می‌شود. اگر بدن سالم و امن باشد، جهان امن است. اما اگر بدن ناامن باشد، جهان هم ناامن است.

در ایران امروز، بحران وارد بدن شده است. نه استعاره‌ای؛ واقعی. صبح‌ها سنگین‌تر می‌شوند. خواب‌های آشفته. شانه‌هایی که دائماً در حال انقباض است، انگار وزنی نامرئی روی آن‌هاست. وقتی در مترو هستید، قلب‌تان تندتر می‌زند. نه به خاطر فشار فیزیکی، بلکه به خاطر فشار وجودی. ایستادن در صف طولانی بانک، نه فقط اتلاف وقت است؛ تجربه‌ای است از بی‌توانایی. بدن یاد می‌گیرد که جهان جای امنی نیست.

مرلوپونتی می‌گفت بدن، «زمینه‌ی نامحسوس» (Invisible Ground) همه‌ی ادراکات ماست. وقتی این زمینه لرزش کند، همه‌ی ساختار تجربه‌مان متأثر می‌شود. تورم، در نگاه اول، یک پدیده اقتصادی است. اما از منظر پدیدارشناسی، تورم ساختار انتظار انسان از آینده را تغییر می‌دهد. وقتی قیمت‌ها هر روز بالا می‌رود، افق زمانی شما کوتاه می‌شود. دیگر نمی‌توانید برای پنج سال بعد برنامه بریزید. حتی برنامه‌ریزی برای یک ماه بعد سخت می‌شود. این «کوتاه‌شدن افق زمانی»، یک تجربه وجودی است: آینده‌تان تاریک می‌شود، و وقتی آینده تاریک است، حال هم رنگش را می‌بازد.

بدن، این تغییر را قبل از ذهن ثبت می‌کند. شما هنوز نفهمیده‌اید که چرا حالتان بد است، اما بدن‌تان می‌داند. خستگی مزمن، بی‌خوابی، سردردهایی که پزشک علتشان را پیدا نمی‌کند؛ همه نشانه‌هایی هستند از اینکه بحران، دیگر بیرون نیست؛ درون پوست ماست.

فصل سوم: شتاب، زمان، و بیگانگی

اگر مرلوپونتی به ما نشان داد که بدن چگونه بحران را جذب می‌کند، هارتموت روزا (Hartmut Rosa) در شتاب اجتماعی (Social Acceleration، ۲۰۱۳) به ما نشان داد که زمان چگونه دچار بیماری می‌شود. روزا می‌گفت دنیای مدرن، دنیای سرعت است: سرعت تغییر فناوری، سرعت عوض‌شدن قوانین، سرعت کهنه‌شدن دانش. وقتی همه چیز سریع‌تر از توانایی انسان برای هضم تغییر می‌کند، آدم نمی‌تواند با جهان «هم‌زمان» باشد. همیشه یک قدم عقب است. این همان بیگانگی (Alienation) است.

در ایران معاصر، این شتاب، شکلی عجیب به خود گرفته است. از یک طرف، زمان کند می‌شود: ترافیک، صف، انتظار برای کار، انتظار برای ویزا، انتظار برای روزی که «شاید» بهتر شود. از طرف دیگر، زمان تند می‌شود: قیمت‌ها هر روز عوض می‌شود، اخبار هر ساعت به‌روز می‌شود، فردا ممکن است قوانین عوض شود. این تناقض ‌ هم کند بودن، هم تند بودن ‌ تجربه‌ی زمان را آشفته می‌کند. آدم احساس می‌کند هم گیر افتاده است، هم دارد از دستش می‌رود.

روزا می‌گفت وقتی شتاب زیاد می‌شود، آدم‌ها تجربه‌ی عمیق (Resonance) را از دست می‌دهند. تجربه‌ی اینکه کاری را بکنید و حس کنید «من این را کردم.» مثلاً نان پختن. قبلاً خمیر ورز داده می‌شد، منتظر می‌ماندند تا برسد، نان در تنور گذاشته می‌شد. این فرآیند، یک تجربه‌ی زمانی کامل بود: آغاز، میانه، پایان. اما حالا؟ نان را از نانوایی می‌گیرید. سریع. بی‌تجربه. بی‌معنا.

همین در روابط هم اتفاق می‌افتد. دوستی‌ها سطحی می‌شوند. چرا؟ چون وقت ندارید. وقتی ذهن‌تان مشغول است که آخر ماه چگونه حساب‌ها را ببندید، وقتی نگرانید اگر ماشین‌تان خراب شود پول تعمیرش را از کجا بیاورید، وقتی آینده‌ی فرزند‌تان را نمی‌بینید، انرژی‌ای برای گفتگوی عمیق با دوست باقی نمی‌ماند. روزا می‌گفت بیگانگی، وقتی رخ می‌دهد که آدم نتواند با جهان واکنش متقابل (Mutual Responsiveness) داشته باشد. وقتی جهان فقط به سمت‌تان بیاید و شما فقط واکنش نشان دهید.

فصل چهارم: جهان مشترک و تکه‌تکه شدن تجربه

از شوتس که گذشتیم و فهمیدیم زیست‌جهان اجتماعی است؛ از مرلوپونتی که گذشتیم و دیدیم بدن چگونه بحران را ثبت می‌کند؛ از روزا که گذشتیم و فهمیدیم زمان چگونه دچار آشفتگی می‌شود. حالا باید بپرسیم: وقتی همه‌ی این‌ها با هم می‌آیند، چه بر سر جهان مشترک می‌آید؟

هانا آرنت (Hannah Arendt)، در شرایط انسانی (The Human Condition، ۱۹۵۸)، از جهانی سخن می‌گفت که بین انسان‌ها قرار دارد و آن‌ها را به هم وصل می‌کند: میز و صندلی‌ای که دورش می‌نشینیم، میدان شهری که در آن قدم می‌زنیم، پولی که دست به دست می‌چرخد، و حتی کلماتی که با هم رد و بدل می‌کنیم. همه‌ی این‌ها بخشی از جهان مشترک‌اند.

آرنت می‌گفت سیاست، یعنی عمل (Action) در جهان مشترک. اما وقتی جهان مشترک فرو می‌پاشد، جای سیاست را «مدیریت بقا» می‌گیرد. وقتی همه مشغولند که زنده بمانند، کسی وقت ندارد که درباره‌ی عدالت حرف بزند.

در ایران امروز، جهان مشترک دارد تکه‌تکه می‌شود. به مترو نگاه کنید. آدم‌ها به هم فشار می‌آورند، اما نگاه‌ها به هم نمی‌رسد. هر کسی در دنیای خودش غرق است. قبلاً شاید لبخند می‌زدید به غریبه‌ای که پایش را روی پای‌تان گذاشته بود. حالا حتی اگر بخواهید، انرژی‌اش را ندارید. این شلوغی، یک شلوغی عجیب است: آدم‌ها زیادند، اما تنهایی بیشتر.

آرنت می‌گفت در جهان مشترک سالم، آدم‌ها «ظاهر» (Appearance) می‌شوند. یعنی هویت‌شان در برابر دیگران آشکار می‌شود. اما وقتی همه در موبایل‌هایشان غرق‌اند، کسی «ظاهر» نمی‌شود. همه در حالت «پنهان»‌اند. جهان مشترک، تبدیل به مجموعه‌ای از سلول‌های انفرادی می‌شود که به طور فیزیکی به هم چسبیده‌اند، اما وجودی جدا دارند.

زبان هم نشانه‌ی این فروپاشی است. قبلاً وقتی کسی می‌پرسید «چه خبر؟»، می‌گفتیم «سپاس، خوبیم.» حالا می‌گوییم «که چی بشه؟» یا «همون روزای همیشگی.» این تغییر زبان، نشانه‌ی تغییر زیست‌جهان است. وقتی زبان امید را از دست می‌دهد، جهان هم رنگ امید را از دست می‌دهد. حتی شوخی‌هایمان عوض شده است. قبلاً شوخی‌هایمان درباره‌ی فامیل و دوست بود. حالا شوخی‌هایمان درباره‌ی دلار و سکه و گرانی است. شوخی کردن هم دیگر برای خنده نیست؛ برای تخلیه‌ی استرس است. انگار داریم با خندیدن، فریاد می‌زنیم.

فصل پنجم: صفحه‌ی کوچک و تجربه بحران

بخش بزرگی از زیست‌جهان ایرانی امروز، درون یک صفحه‌ی شیشه‌ای رخ می‌دهد. صبح که چشم‌تان را باز می‌کنید، قبل از اینکه پایتان به زمین برسد، دست‌تان به گوشی می‌رسد. چک کردن قیمت دلار. چک کردن تلگرام. چک کردن اینستاگرام. این «چک کردن»، دیگر یک انتخاب نیست؛ تبدیل به یک واکنش شرطی شده است.

برنهارد والدنفلس (Bernhard Waldenfels)، در پدیدارشناسی بحران (Phenomenology of the Alien، ۲۰۰۶)، نوشت که بحران، وقتی رخ می‌دهد که ریتم عادی زندگی مختل می‌شود. اما امروز، بحران ریتم عادی خودش را ساخته است. اعلان‌های موبایل، هر لحظه ریتم زندگی‌تان را می‌شکنند. زنگ می‌خورد: قیمت سکه بالا رفت. زنگ می‌خورد: خبر جدید. زنگ می‌خورد: پیام دوست که می‌گوید «وضع خراب است.» این ریتم شکسته، باعث می‌شود هیچ‌وقت «در» لحظه نباشید. همیشه در جای دیگری هستید.

فضای دیجیتال، تجربه‌ی زمان و مکان را دگرگون کرده است. قبلاً خانه، مرز داشت. در که را می‌بستید، دنیای بیرون کمی فاصله می‌گرفت. اما حالا خبر بد، از دیوار رد می‌شود. تصویر خشونت، مستقیم به چشم‌تان می‌آید. مقایسه‌ی زندگی‌تان با زندگی دیگران، فقط یک اسکرول فاصله دارد. اینستاگرام پر است از عکس‌هایی از زندگی‌هایی که شما ندارید. این «مقایسه‌ی نامحسوس»، زیست‌جهان‌تان را کوچک می‌کند. احساس می‌کنید جا ماندید.

والدنفلس می‌گفت تجربه، صرفاً به محرک بیرونی بستگی ندارد؛ به حالت (Stimmung) ما هم بستگی دارد. و فضای دیجیتال، حالت ما را دائماً در حالت «هشدار» (Alertness) نگه می‌دارد. این یعنی حتی وقتی خبری نیست، شما منتظر خبرید. این انتظار مزمن، خودش نوعی بحران است.

فصل ششم: یک پرسش سخت؛ آیا همه یک زیست‌جهان دارند؟

تا اینجا، انگار از یک تجربه واحد حرف زده‌ام. اما بیایید صادق باشیم: آیا واقعاً همه افراد یک زیست‌جهان مشترک را تجربه می‌کنند؟

تجربه‌ی یک کارگر ساختمانی که صبح سر کار می‌رود و شب برمی‌گردد با کمر درد، با تجربه‌ی یک استاد دانشگاه که نگران مقاله‌اش است، یکی نیست. تجربه‌ی یک زن خانه‌دار که باید با قیمت مرغ و گوشت سر و کله بزند، با تجربه‌ی یک جوان مهاجر که در ترکیه منتظر ویزاست، یکی نیست. تجربه‌ی یک بازنشسته که حقوقش ثابت مانده و قیمت‌ها رفته بالا، با تجربه‌ی یک تاجر که از نوسان قیمت سود می‌برد، یکی نیست.

شوتس می‌گفت هر فرد، زیست‌جهان خودش را دارد. اما این زیست‌جهان‌ها تقاطع (Intersection) دارند. ما می‌توانیم با هم حرف بزنیم چون بخش‌هایی از جهان را مشترک تجربه می‌کنیم. اما وقتی بحران عمیق می‌شود، این تقاطع‌ها کم‌رنگ می‌شود. طبقه‌ی متوسط فکر می‌کند «همه دارند می‌رنجند»، اما کارگری که هر روز دست‌اش را برای لقمه‌ای نان دراز می‌کند، شاید اصلاً وقت فکر کردن به «بحران معنا» ندارد. برای او، بحران فقط بحران شکم است.

این پرسش، مقاله را متوازن‌تر می‌کند. نمی‌توانیم بگوییم همه‌ی ایران یک تجربه واحد دارند. اما می‌توانیم بگوییم ساختاری وجود دارد ‌ ساختار بحران ‌ که همه‌ی این تجربه‌های متفاوت را در خودش جای داده است. مثل رودخانه‌ای که شاخه‌های مختلف دارد، اما همه به یک دریا می‌ریزند. آن دریا، همان فرسایش اعتماد، همان کوتاه‌شدن افق زمانی، همان بی‌آیندگی است.

‌فصل هفتم: نقد درونی؛ محدودیت‌های روش

قبل از اینکه به نتیجه‌گیری برسم، باید صادقانه بگویم: پدیدارشناسی، قدرتمند است در توصیف تجربه، اما ضعیف در توضیح علل ساختاری. وقتی می‌گوییم «تورم، افق زمانی را کوتاه می‌کند»، درست می‌گوییم؛ اما چرا تورم وجود دارد؟ پدیدارشناسی به این سوال پاسخ نمی‌دهد. برای فهم علل ساختاری ‌ سیاست پولی، تحریم‌ها، ساختار اقتصادی، توزیع قدرت ‌ باید به اقتصاد سیاسی، جامعه‌شناسی، و علوم سیاسی رجوع کنیم.

پدیدارشناسی، پنجره‌ای است به درون تجربه؛ اما نقشه‌ای نیست از بیرون ساختار. اگر کسی بخواهد فقط با خواندن این مقاله، بفهمد «ایران چه مشکلی دارد»، نفهمیده است. چون مشکل، فقط درونی نیست؛ بیرونی هم هست. پدیدارشناسی به ما می‌گوید چگونه حس می‌کنیم؛ نه اینکه چه باید بکنیم.

این محدودیت، نه ضعف روش، بلکه حوزه‌ی روش است. مثل اینکه از چشم پزشک انتظار نداشته باشید دندان دردتان را درمان کند. پدیدارشناسی، ابزار دیدن است؛ نه ابزار ساختن.

فصل هشتم: آیا افق کاملاً بسته می‌شود؟

اگر بپذیریم که بحران، درون تجربه‌ی روزمره‌ی ما نفوذ کرده است، آنگاه می‌توانیم کاری کنیم. نه اینکه مشکلات اقتصادی و سیاسی را نادیده بگیریم، بلکه اینکه بدانیم حتی در همین وضعیت، افق تجربه کاملاً بسته نمی‌شود.

والدنفلس می‌گفت در بحران، معنا از بین نمی‌رود؛ تغییر می‌کند. معنای قدیمی، دیگر کار نمی‌کند. اما این به معنای پایان معنا نیست. مثل وقتی که یک لامپ می‌سوزد؛ اتاق تاریک می‌شود، اما این به معنای پایان نور نیست. فقط یعنی باید به دنبال منبع نور دیگری بگردیم.

مارتین هایدگر (Martin Heidegger)، در هستی و زمان (Being and Time، ۱۹۲۷)، مفهومی دارد به نام «حضور» (Anwesen). حضور، یعنی نه فرار کردن به گذشته، نه فرار کردن به آینده، بلکه ایستادن در لحظه. هایدگر می‌گفت در لحظه‌های حضور، معنا خودش را نشان می‌دهد. وقتی گلی را بو می‌کنیم و برای یک ثانیه، هیچ فکری نداریم، آن یک ثانیه، معنا دارد. نه معنای بزرگ فلسفی، بلکه معنای ساده‌ی «من هستم و این گل هست.»

اما این «یک ثانیه»ها، راه‌حل سیاسی نیستند. کسی که نان ندارد، نمی‌تواند با بو کردن گل شکمش را سیر کند. پس نباید این لحظه‌ها را به عنوان «تسکین» جا بزنیم. بلکه به عنوان نشانه. نشانه‌ی اینکه افق تجربه، کاملاً بسته نیست. که هنوز می‌توان جهان را دیگرگونه تجربه کرد. حتی در قالب نوشیدن چایی که درست کرده‌ایم و لذت بردن از بخارش. حتی در قالب نگاه کردن به چشم‌های پدر و مادرمان وقتی حرف می‌زنیم. حتی در قالب قدم زدن در پارک و حس کردن باد.

زیست جهان، جهانی است که می‌سازیم. نه فقط با سیاست و اقتصاد، بلکه با نگاه‌ها، با لمس‌ها، با حضورمان در لحظه.

نتیجه‌گیری

اگر بخواهیم استدلال این مقاله را در چند گزاره خلاصه کنیم، باید بگوییم:

اول: بحران ایران معاصر، صرفاً بحران اقتصاد یا سیاست نیست. بحران افق تجربه است. بحران اعتماد روزمره است. بحران آینده‌مندی است.

دوم: زیست‌جهان ما ‌ آن جهان پیشا‌نظری که در آن نفس می‌کشیم، می‌خوریم، راه می‌رویم، با هم حرف می‌زنیم ‌ دچار فرسایش شده است. نگرش طبیعی هوسرل، که باید خودبدیهی باشد، تبدیل به نگرشی محاسبه‌گر و مضطرب شده است. بیناذهنیت شوتس، که باید فهم متقابل بیاورد، در شکاف طبقاتی و اقتصادی گم شده است. بدن مرلوپونتی، که باید نقطه صفر امنیت باشد، تبدیل به محملی برای استرس و بی‌خوابی شده است. جهان مشترک آرنت، که باید ما را به هم وصل کند، تکه‌تکه شده است.

سوم: بازسازی جامعه، بدون بازسازی زیست‌جهان، ممکن نیست. می‌توانیم قانون تصویب کنیم، می‌توانیم پل بسازیم. اما اگر آدم‌ها صبح‌ها با استرس از خواب بیدار شوند، اگر به هم اعتماد نکنند، اگر آینده را نبینند، هیچ‌کدام از این‌ها به زیست‌جهان‌شان نمی‌رسد.

چهارم: حتی در وضعیت بحران، افق تجربه کاملاً بسته نمی‌شود. معنا، نه در شرایط عالی، بلکه در نحوه‌ی مواجهه ما با جهان شکل می‌گیرد. حضور در لحظه ‌ حتی در قالب کوچک‌ترین لمس‌ها ‌ نشانه‌ای است بر اینکه هنوز می‌توان جهان را دیگرگونه تجربه کرد.

و سرانجام، این:

> «در میانه‌ی ویرانی، یک فنجان چای داغ، می‌تواند کل جهان را نجات دهد. نه به این خاطر که مشکلات را حل می‌کند، بلکه به این خاطر که یادآوری می‌کند: ما هنوز می‌توانیم بچشیم. و توانایی چشیدن، یعنی هنوز زنده‌ایم.»

‌‌‌

منابع

‌ Arendt, Hannah. (1958). The Human Condition. Chicago: University of Chicago Press.

‌ Heidegger, Martin. (1927). Sein und Zeit [Being and Time]. Tübingen: Max Niemeyer Verlag.

‌ Husserl, Edmund. (1936). Die Krisis der europäischen Wissenschaften und die transzendentale Phänomenologie [The Crisis of European Sciences and Transcendental Phenomenology]. Belgrade: Philosophia.

‌ Merleau‌Ponty, Maurice. (1945). Phénoménologie de la perception [Phenomenology of Perception]. Paris: Gallimard.

‌ Rosa, Hartmut. (2013). Beschleunigung und Entfremdung [Social Acceleration: A New Theory of Modernity]. Berlin: Suhr

kamp.

‌ Schütz, Alfred. (1932). Der sinnhafte Aufbau der sozialen Welt [The Phenomenology of the Social World]. Wien: Julius Springer.