اگر اخیراً به اخبار توجه کرده باشید، احتمالاً تاکنون چیزهایی در مورد بلاکچین شنیدهاید. بلاکچین مفهومی است که باعث ایجاد امنیت بسیار بالا برای دادهها در برخی استفادههای خاص میشود. احتمالاً شما از طریق خواندن اخبار مرتبط با بیتکوین با بلاکچین آشنا شدهاید، اما استفادههای آن بسیار فراتر از رمزپولهای (Cryptocurrency) محبوب افراد مختلف است. در این نوشته توضیح مختصری در مورد شیوه کار بلاکچین خواهیم داشت.
همه چیز از رمزنگاری آغاز شد
برای درک بلاکچین ابتدا باید با مفاهیم رمزنگاری آشنا باشید. ایده اولیه رمزنگاری بسیار قدیمیتر از عصر رایانهها بوده است. در واقع رمزنگاری در ابتدا به معنی بازآرایی اطلاعات به طریقی بوده است که برای درک ترتیب صحیح آن به یک کلید نیاز باشد. در ابتداییترین روشهای رمزنگاری هر حرف بر اساس یک کلید با یک عدد جایگزین و همه پیام به رشتهای از اعداد تبدیل میشد. در این حالت هیچ کس نمیتوانست پیام را بخواند؛ مگر این که به کلید دسترسی داشته باشد یا این که رمز آن را بشکند. در رمزنگاریهای نظامی تا پیش از عصر رایانه از روشهای پیچیدهتری استفاده میشد. برای مثال دستگاه انیگما در طی جنگ دوم جهانی برای رمزنگاری پیامها مورد بهرهبرداری قرار میگرفته است.
بلاکچین به سادهترین بیان، یک دفتر کل توزیع یافته است. دفتر کل بخشی از سیستم حسابداری است که جهت تهیه صورتهای مالی و ترازنامه به وجود آمده است. دفتر کل جهت ثبت عملیات با فواصل بیشتری نسبت به فاصله ثبت رویدادها در دفتر روزنامه ایجاد شده است و در واقع نسبت به دفتر روزنامه ثبت رویدادهای مالی جامعتر است.
برای این که بدانیم بلاکچین چیست، نخست به توضیح مفهوم دفتر کل متمرکز میپردازیم که برای مثال در یک بانک استفاده میشود. وقتی از کارت بانکی خود استفاده کرده و خریدی انجام میدهید، اتفاقات زیر رخ میدهند:
1. کارت خود را در دستگاه خرید فروشگاه میکشید
2. فروشگاه، یک صورتحساب از مبلغ مورد توافق به بانکتان میفرستد.
3. بانک تأیید میکند که فردی که قصد خرید دارد، خود شما هستید.
4. بانک، مبلغ پول را به صاحب فروشگاه ارسال میکند.
5. در نهایت، بانک یک رکورد از این اطلاعات را در دفتر کل خود وارد میکند.
با این که مسائل فنی زیادی در فرایند فوق وجود دارد؛ ولی مفهوم کلی آن به همان طریق بود که بیان کردیم. گام نهایی بسیار مهم است، چون بانک، همه سوابق تراکنشهای مشتریانش را در این مرحله ثبت میکند. این دفتر کل از ابتدای تراکنشهایی که در بانک اجرا شده است تا آخرین آن را، شامل میشود.
دفتر کل توسط بانک حفظ، نگهداری و تنظیم میشود. شما میتوانید بخش مربوط به خود را در اینترنت بانکتان مشاهده کنید؛ اما نمیتوانید آن را تغییر دهید. بانک کنترل کاملی روی این دفتر کل دارد. اگر بانک تصمیم بگیرد این دفتر کل را تغییر دهد، شما هیچ کاری نمیتوانید انجام دهید.
مثلاً اگر یک هکر به دفتر کل بانک نفوذ کند، میتواند مشکلات بسیار زیادی ایجاد کند. هکر میتواند ترازنامههای بانک را تغییر دهد. تراکنشهایی در آن وارد کند که هرگز رخ ندادهاند و خرابکارهایی از این دست انجام دهد.
بنابراین یک دفتر کل متمرکز مفهوم پر ریسکی است. در نقطه مقابل، دفتر کل توزیع یافته، ایده جالبی به نظر میرسد. اگر بانک از یک دفتر کل توزیع یافته استفاده کند، هر یک از مشتریان بانک، یک کپی از دفتر کل آن خواهند داشت که همه سوابق تراکنشها از ابتدای تأسیس بانک در آن نوشته شده است. هر بار که یکی از مشتریان بانک خریدی انجام دهد؛ این تراکنش به اطلاع همه مشتریان دیگر میرسد.
هر یک از مشتریان میتوانند شخصاً صحت تراکنش را تأیید کرده و آن را به دفتر کل خود اضافه کنند (این رکورد اضافه شده، بلوک نامیده میشود). این کار مزیتهای مهمی دارد. از آنجا که هیچ مرجع متمرکزی وجود ندارد که بتواند سوابق را دستکاری کند، در صورتی که هکری بتواند به سیستم نفوذ کند، مشکل عمدهای ایجاد نمیکند، چون دفاتر کل دیگر، میتوانند تغییراتی که وی ایجاد کرده است را اصلاح کنند.
رمزنگاری به طور معمول برای قفل کردن فایلها استفاده میشود تا تنها افراد خاصی بتوانند به آنها دسترسی داشته باشند. اما اگر اطلاعاتی داشته باشید که بخواهید افراد زیادی آنها را مشاهده یا ویرایش بکنند چگونه میتوانید امنیت آنها را تامین کنید؟ مثلا تصور کنید اطلاعات حسابداری یک سازمان دولتی طبق قانون باید در اختیار عموم باشد؛ اما همزمان باید امنیت این اطلاعات نیز حفظ شود. در این حالت یک مشکل وجود دارد، اگر برخی افراد بتوانند اطلاعات را مشاهده و ویرایش بکنند، ممکن است امنیت آنها به مخاطره بیفتد.
بلاکچین برای تأمین نیازهای امنیتی این موقعیتهای خاص توسعه یافته است. در یک بلاکچین (زنجیره بلوکها) هر بار که اطلاعات، مورد دسترسی و ویرایش قرار گیرد، سوابق آن ثبت و تأیید و سپس به وسیله روشهای رمزنگاری مهر و موم میشود و دیگر نمیتوان آن را مجدداً ویرایش کرد. در گام بعدی این مجموعه تغییرات، ذخیره شده و به سوابق کلی اضافه میشوند. بار دیگر که کسی تغییراتی ایجاد کند، همه این فرایند از ابتدا آغاز و اطلاعات در یک «بلوک» جدید ذخیره میشود که رمزنگاری شده و به بلوک پیشین ملحق میگردد (به این دلیل به آن زنجیره بلوکی گفته میشود). این فرایند تکراری باعث اتصال نخستین بلوک اطلاعات به آخرین بلوک آن میشود و همه میتوانند ببینند که در طول زمان چه تغییراتی ایجاد شده است؛ اما تنها قادر هستند آخرین بلوک را تغییر داده یا ویرایش کنند.
ارائه مثال برای ایده بلاکچین کار دشواری است؛ اما فرض کنید در یک گروه ده نفره عضوید که مشغول سرهم کردن یک سری لِگو هستید. شما هر بار فقط یک قطعه میتوانید اضافه کنید و کلاً هیچ قطعهای را نمیتوانید بردارید. همه اعضای گروه باید در مورد این که قطعه بعدی کدام است، توافق داشته باشند. بدین ترتیب میتوانید ببینید که همه قطعهها در هر زمان تا نخستین قطعه لگو کدام بوده است، اما تنها میتوانید آخرین قطعه را تغییر دهید.
برای ارائه مثالی ملموستر تصور کنید روی یک سند مشترک مثلا فایل یک صفحه گسترده یا یک فایل گوگلداکز یا آفیس 365 کار میکنید. هر کس که به فایل دسترسی دارد میتواند آن را ویرایش کند و هر بار که این کار را انجام میدهد، تغییرات به صورت یک صفحه گسترده جدید ذخیره و ثبت و سپس در سوابق سند نیز درج میشوند. بنابراین میتوانید مرحلهبهمرحله به عقب بروید و ببینید که چه تغییراتی ایجاد شده است، اما تنها اطلاعاتی که هم اینک وجود دارند را میتوانید اصلاح کنید و نسخههای قبلی صفحه گسترده در برابر ویرایش قفل شدهاند.
همانطور که احتمالاً قبلاً نیز شنیدهاید، این ایده یک «دفتر کل» امن و مداوماً در حال بهروزرسانی به طور عمده در مورد دادههای مالی استفاده شده، چون به این منظور کاملاً مناسب است. پولهای دیجیتالی توزیع یافته مانند بیتکوین، رایجترین استفاده از بلاکچین محسوب میشوند. در واقع این مفهوم نخستین بار در بیتکوین استفاده شد و بدین ترتیب در سراسر دنیا مطرح گشت.
همه فرایندهایی که توضیح دادیم روی یک رایانه چگونه اجرا میشوند؟ بدین منظور ترکیبی از رمزنگاری و شبکهبندی «همتا به همتا» (peer to peer) مورد استفاده قرار میگیرد.
احتمالاً از طریق سرویسهای اشتراکگذاری فایل مانند بیتتورنت با مفهوم شبکههای همتا به همتا آشنایی دارید. این فناوری امکان آپلود و دانلود فایلهای دیجیتال از چند مکان و به روشی مؤثرتر از اتصال منفرد را فراهم میکند. اگر دادههای اصلی مورد استفاده در یک بلاکچین را همانند فایلها در نظر بگیریم، میتوانیم فرایند دانلود فایل را به صورت بهروزرسانی و امن نگهداشتن بلاکچین تصور کنیم.
همچنین اگر به مثال گوگلداکز خود برگردیم، میتوانیم فرض کنیم که سند مشترکی که روی آن کار میکردیم، بر روی یک سرور منفرد ذخیره نشده است؛ بلکه به طور یکسان روی رایانه همه افراد ذخیره شده است. این افراد به طور مداوم فایلهایی که روی رایانههای همدیگر است را بررسی و بهروزرسانی میکنند تا مطمئن شوند که هیچ کس سوابق ویرایشهای قبلی را دستکاری نکرده است. بدین ترتیب این فناوری «تمرکززدایی» میشود.
تمرکززدایی، ایده اصلی تشکیل دهنده بلاکچین است. دادههای رمزنگاری به طور مداوم مورد دسترسی قرار میگیرند و همزمان امنیت آنها تأمین میشود و هیچ سرور یا محل ذخیره مرکزی نیز وجود ندارد. در این فناوری سوابق تغییراتی که ایجاد میشوند به همه نسخههای دادهها ارسال میشوند.
بنابراین در این رابطه سه جزء وجود دارند که باید در نظر داشت. جزء اول شبکهای از کاربران همتا به همتا است که همه سوابق تغییرات رکورد بلاکچین را ثبت میکنند. جزء دوم دادههایی است که این کاربران به آخرین بلوک اطلاعات اضافه میکنند و اجازه دارند که بدین ترتیب چیزهایی به رکورد کلی اضافه کرده و آن را بهروزرسانی کنند. جزء سوم ترتیب رمزنگاریهایی است که کاربران تولید میکنند و بدین ترتیب در مورد آخرین بلوک به توافق می رسند. سپس بلوکها بر اساس ترتیب دادهها قفل شده و سوابق کلی تشکیل می شود.
این آخرین جزئی است که حالت رمزنگاری را به توالی زنجیرههای بلوکی اضافه میکند. هر کاربر با استفاده از رمزنگاری دیجیتال از قدرت رایانه خود استفاده کرده و برخی مسائل ریاضیاتی بسیار پیچیده را حل میکند تا رکوردها را امن نگه دارد. این راهحلهای کاملاً پیچیده (که هَش Hash نامیده میشوند) بخشهای اصلی دادهها را در هر رکورد تشکیل میدهند. مثلاً هشها هستند که تعیین میکنند در یک دفتر کل حسابداری، به کدام حسابها پول اضافه یا کسر شده است و پول از کجا به کجا رفته است. هر چه دادهها چگالی بالاتری داشته باشند، رمزنگاری نیز پیچیدهتر میشود و توان محاسباتی بیشتری برای حل کردن مسائل مورد نیاز است (در اینجا است که ایده ماین کردن بیتکوین وارد بازی میشود).
پس برای این که بحث فوق را جمعبندی کنیم، میتوانیم تصور کنیم که بلاکچین یک قطعه داده است که خصوصیات زیر را دارد:
1. به طور مداوم بهروزرسانی میشود. کاربران بلاکچین میتوانند در هر زمان به دادهها دسترسی داشته باشند و اطلاعات را به جدیدترین بلوک اضافه کنند.
2. توزیع یافته است. کپیهای دادههای بلاکچین بر روی رایانه همه کاربران ذخیره و امن سازی میشود و همه باید در مورد افزودنیهای جدید توافق داشته باشند.
3. تأیید اعتبار میشود. هم تغییرات در بلوکهای جدید و هم بلوکهای قدیمی باید از طریق تأیید اعتبار رمزنگاری مورد توافق همه کاربران باشد.
4. امن است. دستکاری کردن دادههای قدیمی و تغییر دادن دادههای جدید هم از طریق رمزنگاری و هم ذخیرهسازی غیرمتمرکز دادهها حفاظت میشود.