
?سینا صالح
نام vod این روزها نه فقط در ایران، بلکه از زبان سینماگران و فعالین رسانه در تمام دنیا شنیده میشود. ویدئو به درخواست (video on demand) یا به اختصار vod، پلتفرم رسانهای که دو نشان از هویت خود را در این اسم یدک میکشد. اول ویدئو که نشانی از دنیایی است که بر صحنه رخ میدهد و دوم تقاضا که نشان حاکمیت منطق بازار است.
پلتفرم VOD پلتفرمی است که به کاربران اجازه میدهد که محتوا را انتخاب و در زمان دلخواه تماشا کنند. برخلاف پلتفرمهای گذشته که محتوای ویدئویی را صرفا در زمان پخش سراسری و در بین گزینههای محدود میتوانستند ببینند.
سپتامبر 1994 اولین سرویس VOD که نسخه آزمایشی تلویزیون تعاملی دیجیتال کمبریج بود ارائه شد. این سرویس از نوع شبکههای کابلی بود و تأمین محتوای آن بر عهده BBC و Angila بود. اولین سیستم vod کابلی علیرغم موفقیتهای فنی به دلیل مشکلات تولید محتوا متوقف شد.
از 1998 اولین VOD کاملا تجاری توسط شرکت کینگستون انگلیس، با امکان دسترسی به اینترنت از طریق ست تاپ باکس شروع به کار کرد. طی حدود هشت سال به تدریج VODهای کابلی یا مشابه آن گسترش یافتند اما اکثرا هم محلی بودند هم علیرغم رقابت و رشد مشتریان هنوز شرکتهای کوچک بودند.
این سرویسها با ارزان شدن تجهیزات و افزایش پهنای باند و امکان برنامه ریزی بیشتر برای محتوا رو به گسترش بودند اما با همان زمان با ورود VODهای مبتنی بر اینترنت با امکان دسترسی مخاطبان به مجموعهای برنامهها با یک کلیک، تحولی در این صنعت رسانهای ایجاد کرد.
نتفلیکس شرکتی آمریکایی بود که در سال 1998 با ارسال پستی DVDها برای مشترکین خود فعالیتش را آغاز کرد. شرکتی که چندین سال ضررده بود و بعد چند سال به سوددهی رسید. اما این شرکت در سال 2007 از ارسال DVD به سرویس پخش آنلاین شد که کاربرانش میتوانستند فیلمها را بر کامپیوتر شخصی خود ذخیره کنند.
نتفلیکس در سال 2011 تصمیم بر تولید محتوای اختصاصی خود گرفت و سرمایهگذاری گستردهای بر روی آن انجام داد و در سال 2013 اولین سریال خود را برای مخاطبانش عرضه کرد. نتفلیکس از سال 2016 در همه جای دنیا قابل دسترس شد و در دو سال بعد بودجه تولید محتوای اختصاصی نتفلیکس به 8 میلیارد دلار رسید. نتفلیکس توانست به موفقیتهای چشمگیری برسد و از رقبایی مانند دیزنی پلاس، HBO، آمازون پرایم و اپل تی وی پلاس دارد.
همهگیری کرونا در دنیا به روند فراگیری VODها سرعت بخشید. دیگر خبری از سینماهای شلوغ نبود و افراد در تنهایی خود فراغتی داشتند تا با VODها خود را سرگرم کنند. طوری که در تعطیلات گسترده در جهان، بسیاری به این سرویسها هجوم بردند تا حتی برای آنان چالشهای زیرساختی به وجود آمد. به طوری که در بیشترین آمار نتفلیکس بیش از 200 میلیون کاربر دارد و علاوه بر سرمایه هنگفت در گردش، امروزه در بیش از 190 کشور جهان فعالیت میکند.
این سرویسها گسترده وسیعی دارند و به طور کلی براساس شکل اقتصادی خود به سه نوع قابل تقسیم است. مدل اشتراکی یا SVOD که کاربر با پرداخت اشتراک به مجموعه عظیمی از محتواها دسترسی خواهد داشت. مانند نتفلیکس، HBO یا نماوا و فیلیمو. مدل تک فروشی یا TVOD کاربر برای هر محتوا مبلغی هزینهای میپردازد اما برای همیشه به آن دسترسی دارد. مدل آخر نیز مدل مبتنی بر تبلیغات یا AVOD است که هزینهای از کاربر دریافت نمیکند اما کاربر برای دسترسی به محتوا باید تبلیغات ببیند. یوتیوب و آپارات در این دسته قرار دارد.
سرویسهای VOD، به موجب ساختار متفاوتی که با سایر پلتفرمهای پخش ویدئو مانند تلویزیون یا سینما دارند که فارغ از اینکه کدام شرکت بازار را فتح میکند، خود پیامدهای فرهنگی را همراه خود دارد. به همین جهت سیاستگذاری و تصمیمگیری در خصوص مواجهه با آن باید با شناخت کاملی از این پیامدها همراه باشد.