
آیا با عالم پنجم روبهرو هستیم؟ نام این جهان را چه بگذاریم؟
پژوهشی ناتمام درباره قلمرویی که هر روز در آن زندگی میکنیم، اما هنوز نام روشنی برای آن نداریم
محمدجواد ربانی | پژوهشگر مستقل
مقدمه: جایی که هستیم، اما کجاست؟
امروز ممکن است ساعتها در یک محیط دیجیتال زندگی کنیم: با دوستانمان گفتوگو کنیم، در شبکههای اجتماعی حضور داشته باشیم، از هوش مصنوعی کمک بگیریم، در یک بازی آنلاین نقش بپذیریم، خریدوفروش کنیم یا حتی در یک جامعه مجازی اعتبار و جایگاه اجتماعی به دست آوریم.
این فعالیتها صرفاً خیالپردازی نیستند. آثارشان میتواند در زندگی واقعی ما ظاهر شود: بر تصمیمها، روابط، احساسات، داراییها، اعتبار اجتماعی و حتی سبک زندگیمان اثر بگذارد.
در عین حال، بدن ما در کنار طرف مقابل حضور ندارد. تعامل از طریق ابزارها، شبکهها، دادهها و نظامهای نشانهای صورت میگیرد.
این وضعیت پرسش جالبی ایجاد میکند:
آیا با ابزارها و رسانههای تازهای برای انجام همان کنشهای قدیمی روبهرو هستیم، یا شیوهای تازه از تحقق کنش و تعامل انسانی پدید آمده است؟
و پرسش دیگری نیز به دنبال آن مطرح میشود:
آیا این قلمرو تازه را باید صرفاً «فضای مجازی» بنامیم، یا با نوعی محیط و ساحت متمایز روبهرو هستیم که هنوز نام مناسبی برای آن پیدا نکردهایم؟
این نوشته تلاشی اولیه برای صورتبندی این پرسشهاست؛ نه اعلام کشف یک عالم جدید و نه ارائه نظریهای نهایی.
۱. چرا «عالم پنجم»؟
در سنتهای فلسفی و عرفانی، با تقسیمبندیهایی مانند دنیا، برزخ و آخرت، یا ناسوت، ملکوت، جبروت و لاهوت روبهرو هستیم. در برخی تقریرها نیز از مراتب طبیعت، مثال و عقل سخن گفته میشود.
آیا میتوان قلمرو دیجیتال را مرتبهای تازه در کنار این عوالم دانست؟
در حال حاضر، دلیلی کافی برای چنین ادعایی ندارم.
واقعی بودن آثار یک محیط، بهتنهایی استقلال هستیشناختی آن را اثبات نمیکند. برای مثال، یک بازی رایانهای میتواند جهانی منسجم با شخصیتها، قوانین، روابط و اقتصاد درونی داشته باشد؛ اما از این ویژگی نمیتوان نتیجه گرفت که آن بازی مرتبهای مستقل از هستی یا عالمی در کنار عوالم شناختهشده است.
از طرف دیگر، تعبیر «عالم پنجم» یک ابهام اساسی دارد: پنجم نسبت به کدام تقسیمبندی؟
تقسیم عوالم در سنتهای مختلف یکسان نیست. بنابراین، فعلاً بهتر است «عالم پنجم» را بهعنوان یک پرسش و عنوان تحریککننده نگه داریم، نه یک نتیجه فلسفی.
شاید مسئله اصلی هنوز نامگذاری نباشد؛ بلکه ابتدا باید بفهمیم دقیقاً با چه پدیدهای روبهرو هستیم.
۲. نامهای موجود چه اندازه پاسخگو هستند؟
چند اصطلاح برای اشاره به این قلمرو به کار میرود:
- فضای مجازی: اصطلاحی شناختهشده است، اما گاهی این تصور را ایجاد میکند که با فضایی غیرواقعی یا صرفاً خیالی روبهرو هستیم.
- فضای سایبری: بیشتر بر زیرساختهای شبکهای و فناورانه تأکید دارد.
- جهان دیجیتال: تعبیر گستردهای است، اما لزوماً تفاوت این محیط با رسانههای دیجیتال ساده را روشن نمیکند.
- سپهر اطلاعاتی: بر اطلاعات و جریانهای داده تأکید دارد، اما همه ابعاد کنش، تعامل، رابطه و زندگی اجتماعی را پوشش نمیدهد.
برای نمونه، نظریه «اینفوسفر» لوسیانو فلوریدی، فناوری اطلاعات را در نسبت با محیط اطلاعاتی زندگی انسان بررسی میکند. این دیدگاه برای فهم تحولات عصر اطلاعات مهم است، اما پرسش ما محدود به اطلاعات نیست؛ ما میخواهیم بدانیم کنش و تعامل در این محیطها چگونه تحقق پیدا میکند.
در این میان، یک نام پیشنهادی نیز دارم:
ساحت بیان
این نام از تعبیر قرآنی «عَلَّمَهُ الْبَیانَ» الهام گرفته است؛ البته این آیه را دلیل قرآنی بر وجود یک قلمرو دیجیتال نمیدانم. صرفاً از ظرفیت معنایی واژه «بیان» برای نامگذاری استفاده میکنم.
اما آیا «ساحت بیان» نام مناسبی است؟ آیا ممکن است بیش از اندازه به گفتار و انتقال پیام محدود فهمیده شود؟ این پرسش همچنان باز است.
۳. یک تعریف کاری برای شروع
برای اینکه بحث از نامگذاری فراتر برود، به یک تعریف موقت نیاز داریم:
ساحت بیان، عرصهای برای تحقق کنش و تعامل است که در آن، کنشگران از طریق نظامهای نشانهای و اطلاعاتی، با میانجیگری ابزارها و زیرساختها، و بدون ضرورت همحضوری جسمانی، با یکدیگر یا با محیط تعامل میکنند.
این تعریف فعلاً یک ابزار پژوهشی است، نه تعریف نهایی.
در این چارچوب، سامانههای هوشمند نیز میتوانند در تعامل مشارکت کنند؛ گاهی بهعنوان میانجی و گاهی بهعنوان طرف تعامل عملکردی. این تعبیر به معنای اثبات آگاهی، اراده یا اختیار انسانی برای هوش مصنوعی نیست.
اما یک آزمون ساده میتواند حدود این تعریف را روشنتر کند.
۴. آیا تماس تلفنی و پیامک هم در این تعریف قرار میگیرند؟
فرض کنیم دو نفر از طریق تلفن با یکدیگر صحبت میکنند. بدن آنها در یک مکان نیست، اما گفتوگو و تعامل برقرار است.
یا دو نفر با پیامک با یکدیگر ارتباط دارند.
آیا این موارد هم در تعریف بالا قرار میگیرند؟
به نظر میرسد پاسخ مثبت است.
این نتیجه لزوماً ایراد تعریف نیست؛ بلکه نشان میدهد تعریف عام، گستردهتر از موضوع محوری پژوهش است.
بنابراین باید میان دو موضوع تفاوت بگذاریم:
۱. قلمرو عام: هر محیطی که کنش و تعامل در آن با میانجیگری ابزارها و نظامهای اطلاعاتی تحقق پیدا میکند.
۲. قلمرو محوری پژوهش: محیطهایی که علاوه بر این ویژگی، ساختاری نسبتاً منسجم و نوعی جهان درونی دارند و مشارکتکننده میتواند در آنها موقعیت پیدا کند و بر وضعیت محیط اثر بگذارد.
برای مثال، یک تماس تلفنی معمولاً جهان درونی گستردهای ندارد؛ اما یک بازی آنلاین چندنفره میتواند دارای مکانها، شخصیتها، قوانین، روابط، تاریخچه، اقتصاد و ساختار اجتماعی باشد.
این تفاوت شاید کلید محدود کردن موضوع پژوهش باشد.
۵. معیار جهانمندی چیست؟
در این مرحله، یک معیار پیشنهادی را میتوانیم به کار بگیریم:
محیطی واجد جهانمندی است که ساختاری نسبتاً منسجم از موجودیتها، وضعیتها، روابط و قواعد داشته باشد و مشارکتکننده بتواند در آن موقعیت پیدا کند و از طریق کنش خود بر وضعیت آن اثر بگذارد.
این معیار هنوز قطعی نیست و باید با نمونههای مختلف آزموده شود.
برای روشنتر شدن موضوع، چند نمونه را مقایسه کنیم:
محیط| ارزیابی اولیه از جهانمندی
تماس تلفنی| بسیار ضعیف
پیامک ساده| بسیار ضعیف
گفتوگوی معمولی با هوش مصنوعی بدون حافظه پایدار| ضعیف تا متوسط
شبکه اجتماعی| دارای جهان اجتماعی، با ساختارهای متغیر
هوش مصنوعی دارای حافظه و رابطه نسبتاً پایدار| قابل بررسی
بازی آنلاین چندنفره| قوی
محیط شبیهسازیشده دارای اقتصاد، مالکیت و روابط اجتماعی| بالقوه بسیار قوی
این جدول یک رتبهبندی علمی اثباتشده نیست؛ صرفاً صورتبندی اولیه برای آغاز بررسی است.
نکته مهم این است که جهانمندی را نباید فقط با پیچیدگی فنی سنجید. ممکن است یک نرمافزار بسیار پیچیده باشد، اما جهان اجتماعی و معنایی چندانی نداشته باشد. برعکس، یک محیط سادهتر ممکن است روابط، هویتها و قواعد اجتماعی پایداری ایجاد کند.
همچنین داشتن محتوای داستانی با داشتن محیط تعاملی جهانمند یکی نیست. یک رمان ممکن است جهانی بسیار گسترده و منسجم داشته باشد، اما خواننده معمولاً نمیتواند با کنش خود وضعیت آن جهان را تغییر دهد.
۶. آیا ذهن انسان و محیط دیجیتال یکدیگر را شکل میدهند؟
یکی از پرسشهای مهم این پژوهش، نسبت متقابل انسان و محیط دیجیتال است.
معمولاً تصور میکنیم انسان از فناوری استفاده میکند؛ یعنی ابتدا ذهن و خواستههای او وجود دارد و سپس فناوری وسیلهای برای تحقق آنها میشود.
اما آیا این رابطه یکطرفه است؟
فرض کنیم فردی وارد یک شبکه اجتماعی میشود. او محتوا تولید میکند، نظر میدهد، انتخاب میکند و با دیگران ارتباط میگیرد. در مقابل، محیط نیز با سازوکارهای پیشنهاد محتوا، اعلانها، رتبهبندیها و بازخوردهای اجتماعی بر توجه و رفتار او اثر میگذارد.
پس میتوان یک چرخه احتمالی را در نظر گرفت:
ذهن و خواستههای انسان ← کنش و تولید محتوا ← محیط تعاملی ← بازخورد و اثرگذاری ← تغییر احتمالی ذهن و رفتار
این چرخه میتواند بهمرور عادتها، ترجیحات و حتی برداشت فرد از جهان را تغییر دهد.
البته اینجا نیز باید احتیاط کرد: وجود چنین چرخهای به معنای آن نیست که فناوری همیشه بر انسان مسلط میشود یا همه کاربران به یک شکل تحت تأثیر قرار میگیرند. میزان و نوع اثرگذاری به ویژگیهای فرد، محیط، ساختار اجتماعی و شرایط استفاده وابسته است.
۷. آیا در این محیطها ساختارهای تازهای با هم ترکیب میشوند؟
برای بررسی این پرسش، یک بازی آنلاین را تصور کنیم.
بازیکنی وارد یک جهان بازی میشود. در آنجا شمشیری کمیاب میخرد، با هیولایی میجنگد، در یک گروه عضو میشود و پس از مدتی به مقام رهبری آن گروه میرسد.
در این مثال، چند نوع ساختار با هم کار میکنند:
الف) ساختار فنی و محاسباتی
قوانین بازی، فاصلهها، حرکتها، برخوردها، میزان قدرت، نوار سلامت و محدودیتهای محیط را تعیین میکند.
ب) ساختار اجتماعی و معنایی
به شمشیر کمیاب ارزش میدهد، مالکیت را معنا میکند، اعتبار اجتماعی میسازد و برای عنوان رهبری، حقوق و انتظاراتی ایجاد میکند.
ج) مشارکتکنندگان و کنشگران
بازیکنان انسانی، شخصیتهای برنامهریزیشده و سامانههای هوشمند در محیط حضور دارند و به شکلهای متفاوت در تعامل مشارکت میکنند.
این سه مورد همجنس نیستند: دو مورد نخست به ساختارهای محیط مربوطاند و مورد سوم به مشارکتکنندگان آن.
اما نکته مهم این است که این عناصر در عمل از یکدیگر جدا نیستند. قواعد فنی بر امکان کنش اثر میگذارند؛ ساختار اجتماعی به کنشها معنا و ارزش میدهد؛ و مشارکتکنندگان با رفتار خود وضعیت محیط را تغییر میدهند.
آیا این ترکیب، شیوهای متمایز از تحقق کنش و تعامل ایجاد میکند؟
این یکی از فرضیههای اصلی پژوهش است؛ فرضیهای که هنوز باید با نمونههای واقعی و مقایسهای بررسی شود.
۸. فناوری؛ هم فرصت و هم خطر
تأثیر فناوری بر زندگی انسان همیشه یکسویه و مثبت یا منفی نیست.
برخی اندیشمندان معاصر، از جمله برنار استیگلر، به رابطه دوگانه فناوری و زندگی انسان توجه کردهاند. فناوری میتواند تواناییهای انسان را گسترش دهد و در عین حال، زمینه وابستگی، فرسایش توجه یا تضعیف برخی تواناییها را فراهم کند.
ژاک دریدا نیز در بحث «داروخانه افلاطون» به دووجهی بودن مفهوم فارماکون، یعنی دارو و زهر، پرداخته است.
این دیدگاهها میتوانند برای فهم دوگانگی فناوری الهامبخش باشند؛ اما بهتنهایی پاسخ پرسش ما درباره ماهیت محیطهای دیجیتال را نمیدهند.
از سوی دیگر، در قرآن از انسان با تعبیر «عَجُول» یاد شده است:
«وَكَانَ الْإِنْسَانُ عَجُولًا» (اسراء: ۱۱)
این آیه میتواند نقطه شروعی برای تأمل درباره شتابزدگی انسان باشد؛ بهویژه در محیطهایی که پاداش فوری، اعلانهای پیدرپی و پاسخهای سریع در آنها فراوان است.
اما نباید از این آیه بهتنهایی یک نظریه روانشناختی درباره رفتار کاربران ساخت. برای چنین نظریهای به پژوهشهای تجربی و شواهد مستقل نیاز داریم.
مسئله اصلی این است که آیا ساختار محیطهای دیجیتال، برخی گرایشهای انسانی را تقویت میکند، برخی را تضعیف میکند یا حتی بهتدریج شکل تازهای به آنها میدهد؟
۹. پرسشهایی که هنوز پاسخ قطعی ندارند
در پایان این مرحله، چند پرسش اصلی باقی میماند:
۱. آیا محیطهای دیجیتال صرفاً مجرای تازهای برای کنشهای قدیمیاند یا معماری تحقق کنش در آنها تغییر کرده است؟
۲. آیا جهانمندی ویژگی ضروری قلمرو مورد مطالعه است یا فقط یکی از ویژگیهای مهم آن؟
۳. چه تفاوتی میان یک شبکه اجتماعی، یک بازی آنلاین و تعامل طولانیمدت با هوش مصنوعی وجود دارد؟
۴. آیا ترکیب ساختار فنی، ساختار اجتماعی ـ معنایی و مشارکتکنندگان، ویژگیهایی پدید میآورد که با بررسی جداگانه هرکدام قابل توضیح نیست؟
۵. آیا «ساحت بیان» نام مناسبی برای این قلمرو است یا باید نامی مستقل و تازه برای آن ساخت؟
۶. آیا این قلمرو صرفاً یک پدیده فناورانه است یا بهتدریج به محیطی برای شکلگیری روابط، هویتها، ارزشها و شیوههای جدید زندگی تبدیل میشود؟
۱۰. جمعبندی موقت
در این مرحله، چند نکته را میتوان بهعنوان دستاورد اولیه حفظ کرد:
- محیطهای دیجیتال صرفاً ابزار انتقال اطلاعات نیستند؛ در برخی از آنها کنش، تعامل و روابط اجتماعی نیز تحقق پیدا میکند.
- واقعی بودن آثار این محیطها، بهتنهایی استقلال هستیشناختی آنها را اثبات نمیکند.
- تعریف عام این قلمرو باید از محدوده محوری پژوهش تفکیک شود.
- جهانمندی میتواند معیاری برای شناسایی محیطهای محوری باشد، اما هنوز به آزمون و اصلاح نیاز دارد.
- ساختار فنی، ساختار اجتماعی ـ معنایی و مشارکتکنندگان در برخی محیطها به شکل پیچیدهای با یکدیگر تعامل میکنند.
- نام «ساحت بیان» و فرضیه وجود شیوهای متمایز از تحقق کنش، همچنان پیشنهادهای پژوهشیاند، نه نتایج نهایی.
شاید مهمترین پرسش این نباشد که این محیط را چه بنامیم؛ بلکه این باشد که چه چیزی در شیوه زندگی و کنش انسان تغییر کرده است که برای توصیف آن به مفاهیم تازه نیاز داریم؟
دعوت به نقد و مشارکت
این پژوهش را عمداً در مرحلهای منتشر میکنم که هنوز امکان اصلاح بنیادی آن وجود دارد. از نقدهای دقیق، مثالهای نقض و پیشنهادهای مفهومی استقبال میکنم.
بهویژه دوست دارم درباره سه موضوع نظر خوانندگان را بدانم:
۱. آزمون خرید: آیا خرید یک شمشیر در بازار واقعی، خرید همان شمشیر از فروشگاه اینترنتی و خرید شمشیر از یک آهنگر هوشمند در بازی آنلاین، صرفاً سه شکل متفاوت از یک کنشاند یا در مورد سوم با شیوهای متفاوت از تحقق کنش روبهرو هستیم؟
۲. آزمون هوش مصنوعی: آیا گفتوگوی ساده با یک هوش مصنوعی با تعامل طولانیمدت با سامانهای دارای حافظه و شخصیت نسبتاً پایدار، از نظر شکلگیری یک محیط رابطهای تفاوت اساسی دارد؟
۳. آزمون مثال نقض: آیا نمونهای میشناسید که با وجود داشتن ویژگیهای مطرحشده، نتوان آن را در قلمرو مورد بحث قرار داد؟ یا برعکس، نمونهای که بدون داشتن این ویژگیها باید در آن قرار بگیرد؟
همچنین اگر نامی دقیقتر، مستقلتر و قابل ترجمه به زبانهای دیگر برای این قلمرو پیشنهاد دارید، خوشحال میشوم مطرح کنید.
این نوشته آغاز یک گفتوگوی پژوهشی است؛ نه پایان آن.
---
منابع و مسیرهای مطالعه
۱. قرآن کریم، سوره الرحمن، آیه ۴؛ سوره اسراء، آیه ۱۱.
۲. Floridi, Luciano. The Fourth Revolution: How the Infosphere is Reshaping Human Reality. Oxford University Press, 2014.
۳. Floridi, Luciano. “A Look into the Future Impact of ICT on Our Lives.” The Information Society, 2007.
۴. Stiegler, Bernard. What Makes Life Worth Living: On Pharmacology. Polity, 2013.
۵. Derrida, Jacques. “Plato’s Pharmacy.” In Dissemination. University of Chicago Press, 1981.
توضیح: این منابع برای گشودن مسیر مطالعه و مقایسه انتخاب شدهاند؛ نه اینکه همه ادعاهای این مقاله مستقیماً از آنها اخذ شده یا بهوسیله آنها اثبات شده باشند.