چهار روش و سطح مختلف معنایی در تفسیر وجود دارد:
۱) تفسیر تحت اللفظی Literal
۲) تمثیلی Allegorical
۳) استعاره‌های اخلاقی Tropological
۴) عرفانی و فرجام‌شناسانه Anagogical
تنها در سطح اول کلمات خارجی و تاریخی و غیر مجازی خوانده می‌شوند. در سه سطح دیگر، معنای متن، مجازی فرض گرفته می‌شود.
مثال اول:
عبارت «بیت الله» را در قرآن می‌توانیم این‌گونه معنا کنیم:
سطح اول: خانه‌ی خدا نام یک بنا در دل شهر مکه در کشور عربستان است.
سطح دوم: خانه‌ی خدا می‌تواند به انسان‌ها اشاره داشته باشد که روح الهی در آن‌ها منزل گزیده است؛ تفسیر تمثیلی در سطح دوم می‌تواند منجر به شکل‌گیری یک منظومه‌ی الهیاتی تمثیلی به موازات تفسیر سطح اول شود. یکی از بهترین مثال‌ها برای تفسیر نوع دوم، روش و نتایج و منظومه‌ی تفسیری سهروردی از قرآن است که عمدتا در کتاب الواح عمادیه جمع‌آوری شده.
سطح سوم: خانه‌ی خدا باز هم می‌تواند هم به انسان‌ها تفسیر شود؛ اما فرض در این شیوه برآن است که گوینده‌ی متن قصد بنای یک منظومه‌ی الهیاتی رازآلود پنهان را نداشته بلکه بلافاصله به سراغ قصد اخلاقی نویسنده از بیان چنین تمثیلی می‌رود. به همین علت در سطح سوم پس تفسیر بیت الله به انسان بی‌درنگ این‌گونه نتیجه می‌گیریم که حرمت انسان همان حرمت خداست، توهین به انسان توهین به خداست و خدمت به انسان خدمت به خداست.
سطح چهارم: خانه‌ی خدا این‌بار دیگر به هر انسانی اشاره ندارد بلکه سخن درباره‌ی ملکوت و کمال است. بیت الله در این سطح می‌تواند تمثیلی از امام یا ولی الله باشد که هر انسانی بالقوه می‌تواند به آن مقام برسد اما لزوما نمی‌توان به هر انسانی، خانه‌ی خدا گفت.
مثال دوم:
در قرائت آیه‌ی «النَّبيُّ أولیٰ بالمؤمنينَ من أنفُسِهِم و أزواجُهُ اُمَّهاتُهُم (۳۳:۶)» وحدت روش اقتضا می‌کند یا هر دو عبارت در سطح اول خوانده شود یا هر دو عبارت در سطح چهارم. یعنی امکان ندارد «النَّبي» در ابتدای آیه یک جایگاه ملکوتی فراشخصی و فراتاریخی و غیرانحصاری تفسیر شود و بلافاصله «أزواجُهُ» یک مجموعه انسان مشخص تاریخی انحصاری تلقی شوند. یا هر دو باید شخصی و تعمیم‌ناپذیر و زمینی و تاریخی تلقی شوند یا هر دو غیرشخصی و تعمیم‌پذیر و ملکوتی و فراتاریخی. یعنی اگر نبی مقام قابل تعمیمی است که ولایت تکوینی و تشریعی ملکوتی دارد، باید ازواجش را نیز مقام قابل تعمیمی فرض کنیم که امومت تکوینی و تشریعی ملکوتی دارند.
