با وجود پیشرفت علم و هزاران روش پیشگیری از آتشسوزی، خطر حریق همیشه برای ما وجود دارد. برای اینکه از این خطر در امان بمانیم، لازم است ماهیت حریق را بشناسیم و با صورتهای مختلف آن آشنا بشیم. در این مطلب، قصد داریم صفر تا صد مراحل حریق که شامل چهار مرحله اصلی است را بهطور کامل توضیح دهیم.

در حقیقت، اگر ما با مراحل و روند آتشسوزی آشنا باشیم، میتوانیم رفتارهای آن را پیشبینی کنیم و اطفای حریق سریعتری داشته باشیم. همچنین این آشنایی به ما کمک میکند تا اقدامات ایمنی و پیشگیرانه ما، مؤثر و مفید باشند. بهطور کلی علل اهمیت شناخت مراحل حریق عبارتند از:
پیشگیری از آتشسوزی: زمانی که از تمام چیزهایی که باعث آتشسوزی شده، آگاهی داریم و میدانیم رفتارهای پرخطر کدامند، به سادگی با رعایت این موارد میتوانیم از حوادث و آتشسوزی جلوگیری کنیم.
اطفای حریق موثر: اگر زمانی که آتشسوزی رخ داده است بدانیم حریق دقیقاً چه مرحلهایست، میتوانیم خیلی راحتتر آن را خاموش کنیم. مثلاً زمانی که یک آتشسوزی در مراحل اولیهاش است، با یک کپسول آتشنشانی خاموش میشود، درحالی که اگر این آتش در مرحله اوج خود باشد، به تجهیزات پیشرفتهتری نیاز دارد.
فرایند تخلیه و نجات: با حرکت حریق از مراحل اولیه به مراحل پیشرفتهتر، میزان دود و گرمای تولیدی افزایش مییابد؛ دانستن اینکه حریق در چه مرحلهایست میتواند به ارزیابی سطح خطر و تصمیمگیری درباره روشهای تخلیه و ترک ساختمان به ما کمک کند.
انجمن ملی حفاظت از آتش (NFPA) و دیگر استانداردهای معروف، آتشسوزی را به چهار مرحله تقسیم میکنند. این مراحل شامل:
آغازین یا اشتعال (Ignition)
رشد (Growth)
توسعه کامل (Fully Developed)
خاموشی (Decay)
اشتعال، بهعنوان اولین مرحله حریق شناخته میشود. زمانی که تمام اجزای مثلث حریق یعنی اکسیژن، گرما و سوخت، با یکدیگر ترکیب میشوند، آتشسوزی رخ میدهد. مهار آتش در این مرحله بسیار سادهتر از مراحل بعدی است؛ اما اگر محیطی که آتشسوزی در آن رخ داده مجهز به سیستم اطفای حریق نباشد، به دلیل طولانی بودن فرایند شناسایی محل حریق و پیدا کردن خاموشکننده، ممکن است نتوان آتش را در همان مراحل اولیه مهار کرد.

اگر آتش در فاز اول یا آغازین خاموش نشود، وارد فاز دوم، یعنی رشد میشود. در این مرحله، مواد سوختنی همراه با اکسیژن سوخته و رشد آتش را تا چندین برابر بیشتر میکنند. مرحله رشد، مرحلهای کوتاه و خطرناک است؛ زیرا اگر آتش در همین مرحله مهار نشود، فلش اور (Flash Over) رخ میدهد.
فلش اور، رویدادی مهم در حین آتشسوزی است که در آن گرمای تابشی ناشی از سوختن مواد، باعث بالا رفتن دمای سطوح میشود و احتمال انفجار ناگهانی افزایش مییابد. فلش اور معمولاً زمانی اتفاق میافتد که دمای محیط به 600 درجه سانتیگراد برسد.

زمانی که تمام مواد قابل احتراق آتش گرفته و مرحله رشد به حداکثر پتانسیل خود رسیده است، آن مرحله را مرحله توسعه کامل در نظر میگیریم. در این فاز، میزان حرارت حریق به حداکثر خود رسیده است که این اتفاق تخلیه محیط را برای نیروهای امداد یا افراد محبوس شده، دشوار میکند. اگر تا قبل این مرحله نتوانسته باشید آتش را مهار کنید، شانس شما برای متوقف کردن آتش کمتر میشود.
از پدیدههای خطرناکی که در این مرحله میتوان مشاهده کرد، بک درفت (Backdraft) است. هنگامی که اکسیژن محیط کم میشود، گازهای قابل اشتعال به دلیل این کمبود دیگر شعلهور نمیشوند و در نهایت آتش به حالت کمسو تبدیل میشود؛ سپس زمانی که هوای تازه (رساندن اکسیژن) وارد شود، انفجار رخ میدهد.

آخرین و البته طولانیترین مرحله آتشسوزی، مرحله خاموشیست. در این مرحله، آتش در نتیجه دو اتفاق خاموش میشود؛ یا تمام مواد سوختنی میسوزد یا اکسیژن بهقدری کم شده که آتش خاموش میشود. البته همیشه این احتمال وجود دارد که اکسیژن به محیط برسد و آتشسوزی دوباره شروع شود.

با اینکه حریق (Fire) و احتراق (Combustion) مفاهیم مرتبطی هستند، اما تفاوتهای مشخصی دارند. احتراق نوعی واکنش شیمیایی است که در طی آن اکسیژن و مواد سوختنی، همراه با گرما با هم ترکیب شده و از خود انرژی آزاد میکنند. در مقابل، حریق شکل کنترل نشده احتراق است؛ یعنی زمانی که اجزای مثلث حریق در کنار هم هستند، حریق به وجود میآید. این حریق میتواند به علتهای طبیعی (مثلاً رعد و برق) یا خطاهای انسانی (مثلاً اتصالی برق) رخ دهد.
در پایان، دریافتیم که شناخت مراحل حریق تا چه اندازه مهم است. شناختن این مراحل به ما برای پیشگیری از آتشسوزی، اطفای حریق، تخلیه، نجات و... کمک میکند. همچنین، دانستن این موضوع که آتش در چه مرحلهای قرار دارد، به ما برای اینکه رفتار مناسب و متناسب با شرایط داشته باشیم کمک میکند.