تحلیل رسانهای از چرایی پیشدستی الجزیره در روایت یک حادثه و پیامدهای آن برای رسانههای ایرانی
وقتی یک رسانه خارجی برای نخستینبار روایت انسانیِ یک حادثه در داخل ایران را منتشر میکند، مسئله صرفاً تقدم زمانی یا یک رقابت حرفهای نیست؛ مسئله، مالکیت روایت است. مستند کوتاه الجزیره از حضور خبرنگار این شبکه در یکی از زندانهایی که پس از حمله رژیم صهیونیستی هدف قرار گرفته و گفتوگو با خانواده یکی از قربانیان، بیش از آنکه یک گزارش خبری باشد، نمونهای روشن از تصاحب قاب اول روایت است؛ قابی که میتوانست از آنِ رسانههای ایرانی باشد.
پرسش اصلی اینجاست: چرا رسانههای داخلی اولین روایت را نساختند؟
پاسخ را باید در رویکردها جستوجو کرد، نه در امکانات. رسانههای ایرانی از نظر دسترسی میدانی، نیروی انسانی و مشروعیت حضور، هیچ کمبودی ندارند. آنچه کمرنگ است، اولویت دادن به روایت انسانی در کنار روایت رسمی است. در بسیاری از موارد، اطلاعرسانی در قالب بیانیه، آمار و مواضع رسمی متوقف میشود، در حالی که مخاطب امروز، پیش از هر چیز، با انسان و تجربه زیسته او ارتباط برقرار میکند.
از سوی دیگر، احتیاط بیش از حد و ترس از پیامدهای سیاسی یا حقوقی، باعث تأخیر در حضور میدانی خبرنگار میشود. این تأخیر، دقیقاً همان خلأیی است که رسانهای مانند الجزیره آن را تشخیص میدهد و پر میکند؛ نه الزاماً با روایت متفاوت، بلکه با روایت بهموقع.
آیا تأثیر پخش این روایت از الجزیره بیشتر است؟ در سطح بینالمللی، پاسخ مثبت است. نه به این دلیل که الجزیره حقیقتگوتر است، بلکه چون قواعد دیدهشدن جهانی را میشناسد:
روایت تصویری، تمرکز بر پیامد انسانی، پرهیز از شعار و ثبت اولین قاب. در جنگ روایتها، رسانهای که اولین تصویر و اولین صدا را منتشر میکند، ذهن مخاطب جهانی را شکل میدهد؛ حتی اگر روایتهای بعدی دقیقتر باشند.
نکته مهمتر آن است که این «اولینبودن» میتواند بخشی از یک تکنیک آگاهانه رسانهای برای بینالمللیسازی موضوع باشد. در نظریههای ارتباطات، رسانهای که قاب اول را میسازد، نهتنها موضوع را برجسته میکند، بلکه زاویه نگاه به آن را نیز تعیین میکند. الجزیره با تمرکز بر خانواده قربانی، حادثهای ملی را به مسئلهای انسانی و فراملی تبدیل کرده؛ روایتی که بهراحتی در رسانهها و شبکههای اجتماعی جهان بازنشر میشود.
این تکنیک چند کارکرد همزمان دارد: کاهش حساسیتهای سیاسی، افزایش همدلی جهانی، و تبدیل یک گزارش به منبع مرجع برای دیگر رسانهها. در واقع، الجزیره تنها محتوا تولید نکرده، بلکه زنجیره بازنشر بینالمللی را فعال کرده است.
اما مسئله اصلی، الجزیره نیست؛ مسئله، غیبت روایت حرفهای و سریع داخلی است. اگر همین روایت، با همان زبان انسانی و استانداردهای مستندسازی، توسط یک خبرنگار ایرانی منتشر میشد، نهتنها در داخل کشور اثرگذاری بیشتری داشت، بلکه در سطح بینالمللی نیز میتوانست مرجع باشد. در آن صورت، بازنشر جهانی امتداد روایت ما بود، نه جایگزین آن.
این اتفاق، یک هشدار جدی برای رسانههای ایرانی است:
در عصر تصویر، احساس و شبکههای جهانی، تأخیر در روایت یا بسندهکردن به اطلاعرسانی رسمی، بهمعنای واگذاری میدان است. اگر ما روایت نکنیم، دیگران روایت خواهند کرد؛ و آنگاه قاببندی، زاویه دید و اثرگذاری، الزاماً در اختیار ما نخواهد بود.
قدرت نرم، پیش از آنکه در موضعگیری سیاسی شکل بگیرد، در روایت اول ساخته میشود.
