اگر میخواید فیلم اودیسه آقای نولان رو ببینید، پیشنهاد میکنم این متنو بخونین تا داستان کلی اتفاقات قبل از اودیسه دستتون بیاد. (این متن تخصصی، دقیق و تاریخی نیست؛ فقط برای اطلاع عمومی و آشنایی با کلیت داستان نوشته شده.)
ایلیاد و اودیسه دو کتاب مهم ادبیات حماسی جهان هستن که نقش پررنگی در تاریخ یونان و تأثیر مهمی در ادبیات جهان داشتن. حدود ۲۷۰۰ سال پیش سروده شدهان و هر دو به هومر نسبت داده میشن. این آثار در اصل ریشه در سنت شفاهی دارن و نمیتونیم با قطعیت بگیم دقیقاً چه زمانی و توسط یک نفر نوشته شدهان. معمولاً شکلگیری اونها رو به حدود قرن هشتم پیش از میلاد نسبت میدن.
اما اتفاقات جالبی هست که قبل از کتاب ایلیاد و در فاصله زمانی بین ایلیاد و اودیسه رخ میده.
داستان از مراسم ازدواج پلهئوس، پادشاه فتیه، و تتیس، یکی از پریان دریایی، آغاز میشه. همه خدایان به این جشن دعوت شده بودن، بهجز اریس، الهه نفاق و اختلاف. اریس که اعصابش از این موضوع به هم ریخته بود، یه کرمی میریزه و کل داستان از اینجا شروع میشه! برای انتقام، سیبی طلایی به مجلس انداخت که روی اون نوشته شده بود: «برای زیباترین الهه».
سه الهه شاخ اون زمان وجود داشتن که همیشه با هم سرِ کل داشتن:
- هرا (Hera)، همسر زئوس و ملکه خدایان.
- آتنا (Athena)، الهه خرد و جنگ.
- آفرودیت (Aphrodite)، الهه عشق و زیبایی.
وقتی اینا نتونستن به توافق برسن که کدوم زیباتره، گفتن میریم از زئوس، خدای خدایان، میپرسیم. زئوس هم گفت: «زرشک! من گول شما رو نمیخورم، برین از یه انسان بپرسین.» اون انسان کی بود؟ آقای پاریس (Paris)، شاهزاده شهر تروا.
سه الهه که خداهای سادهای هم نبودن، همون کاری رو کردن که همه خداها برای رسیدن به جواب میکنن: سعی کردن به پاریس رشوه بدن!
هرا: وعده قدرت و فرمانروایی بر سرزمینهای وسیع شرقی رو داد؛ یعنی کلاً گفت من قاره آسیا رو میبخشم بهت!
آتنا: وعده خرد، پیروزی در جنگ و شهرت نظامی داد.
آفرودیت: وعده زیباترین زن جهان رو داد.
پاریس هم که یکم تنبونش شل بود، گفت من همین الان شاهزاده هستم، سرزمین و لشکر و فلان که نمیخوام، خرد هم که به درد کسی نمیخوره، اما اووووف، زیباترین زن جهان! اینو نمیشه به همین راحتی به دست آورد. پس سیب رو به آفرودیت میده و میگه زود زیباترین زن جهان رو به من معرفی کن.
اما مشکل اصلی کجاست؟ اونجا که زیباترین زن جهان، سرکار خانم هلن، هست که یک همسر نرهخر داره به نام منلائوس (Menelaus).
(داستان ازدواج هلن و منلائوس هم برای خودش یه داستان جالبه که به اینجا ربطی نداره. هلن کلی خواستگار داشته و پدرش، تیندارئوس، از خواستگارها خواسته بود بپذیرن که اگر کسی هلن رو از همسر آیندهاش بدزده، همگی برای دفاع از شوهرش متحد بشن.)
اگر فکر میکنین اوضاع خیلی بد شد، باید بگم که آقای منلائوس پادشاه یکی از کلهخرترین سرزمینهای یونان، یعنی اسپارتا، بوده. اگه فکر میکنین اوضاع خیلی خیط شد، باید بگم که این آقای منلائوس یه داداشی هم داشته. حالا داداشش کی بود؟ آگاممنون (Agamemnon)، پادشاه قدرتمند میسن.
خلاصه که پاریس، شاهزاده تروا، میره اسپارت و منلائوس ازش استقبال میکنه، اما پاریس نامردی میکنه و با کمک آفرودیت، هلن رو برمیداره و میبره. (اینجا یکم بین اندیشمندان اختلافه که هلن خودش باهاش رفته یا پاریس میدزدتش.) به هر حال، منلائوس که کنتر سوزونده، میره پیش داداشش و میگه بریم این تروا رو صاف کنیم؟ آگاممنون هم میگه داداش غمت نباشه! پادشاهان و جنگجویان یونانی رو فرامیخونه و لشکر ردیف میکنه و میرن تروا.
حالا توی این لشکر چند نفر بودن که مهمن:
بهجز خود منلائوس و آگاممنون، بزرگترین جنگجوی یونان، آشیل هم بوده. آشیل (Achilles) مادر الهه و پدر انسان داشت. مادرش وقتی به دنیا میاد، از مچ پا میگیردش و سر و ته میکنه توی رودخانه استوکس تا رویینتن بشه! اما چون مچ پاش رو گرفته بود، مچ پاش رویینتن (رویینپا!) نمیشه! (احتمالاً دست مادرش روییندست میشه به جاش!) خلاصه آشیل کلهخری بوده که هیچ موجود زندهای حریفش نمیشده.
نفر بعدی آقای اودیسئوس یا همون اولیس خودمون بوده که پادشاه ایتاکا و نابغه نظامی بوده.
چندتا کلهخر دیگه هم داشتن، مثل آژاکس و دیومدس و... که هرکدوم برای خودشون شاخی بودن.
خلاصه اینا میرسن به تروا. حالا در مقابلشون دژ بزرگ و مستحکم تروا قرار داشته و اونطرف هم چندان دست خالی نبودن و چندین شخصیت مهم داشتن، مثل پریام (Priam)، پادشاه تروا، و هکتور (Hector)، پسر پریام که پهلوان کلفتی بوده، بزرگترین مدافع شهر و برادر پاریس شلتنبون!
خلاصه که یونانیها با تمام قدرتی که داشتن، بازم نمیتونن از دیوارهای تروا رد بشن و یه ۹ سال ناقابلی دو طرف تو سر و کله هم میزنن.
تازه اینجای داستانه که کتاب ایلیاد شروع میشه!
سال دهم جنگ
طبق معمول حماسههای پرشکوه تاریخی همه دنیا، سر یه دختر بین آگاممنون و آشیل دعوا میشه. آشیل هم که بهش برمیخوره، میگه گور بابای خودت و جنگت! من میرم کنار دریا چادر میزنم، انقدر تنهایی بجنگ تا جونت در بره.
خب، وقتی اوضاع یونانیها بد میشه، از اونور هکتور حمله میکنه و دهن یونانیها رو سرویس میکنه و چپ و راست یونانی میکشه.
حالا آشیل یه رفیق شیش داشت به نام پاتروکلوس. این میره پیش آشیل و میگه داداش، جون مادرت بیا کمک کن، داریم سرویس میشیم! آشیل هم میگه نوووچ! اما بیا این زره من رو ببر که توی جنگ محافظت باشه. اینم لباسهای جنگی آشیل رو میپوشه و میره وسط میدون جنگ. هکتور از دور میبینه، فکر میکنه این آشیله، میگه اینو بکشم دیگه جنگ تموم میشه و میره و پاتروکلوس رو توی لباسهای آشیل میکشه!
آشیل که خبردار میشه، خون جلوی چشاش رو میگیره و میره کل لشکر تروا رو لتوپار میکنه. تروا عقبنشینی میکنه، اما هکتور میمونه پشت در تروا و میگه دیگه بسه، بذار ببینم چی میگه! آشیل هم که کسی جلودارش نبود، هکتور رو میکشه. اما انقدر از مرگ رفیق فابش ناراحته که جنازه هکتور رو پشت ارابه میبنده و دور تروا میچرخونه و اجازه دفن جنازه رو به کسی نمیده.
پادشاه پریام، پدر هکتور، شبانه به اردوگاه یونانیان میره و به آشیل التماس میکنه جسد پسرش رو بهش بده تا روح پسرش در آرامش قرار بگیره. آشیل از سر اندوه پدر، جسد هکتور رو تحویل میده و اینجا کتاب ایلیاد تموم میشه!
حالا جذابترین اتفاقات این داستان بین دو کتاب ایلیاد و اودیسه رخ میده:
هنوز جنگ تموم نشده، اما چند نفر به کمک تروا میان:
پنتسیلیا (Penthesilea): ملکه آمازونها که با گروهی از زنان جنگجو به کمک تروا میاد.
ممون (Memnon): شاه اتیوپی و جنگجویی قدرتمند که به یاری تروا میشتابه.
خب طبیعتاً آشیل هم هر دو رو میکشه، چون به هر حال شکستناپذیر بوده! اینجاست که باز خدایان توی کار انسانها دخالت میکنن. پاریس با کمک آپولون (خدای تیراندازی) تیری به سمت آشیل پرتاب میکنه و آشیل کشته میشه. طبق روایت معروف، تیر به پاشنه آسیبپذیرش برخورد میکنه و اینجاست که داستان آشیل به پایان میرسه.
وقتی آشیل میمیره، یه زره داشته که هفائستوس، خدای آهنگری، براش ساخته بوده و خیلی هم باارزش بوده. سر این زره بین اودیسئوس و آژاکس درگیری به وجود میاد، اما آخرش زره رو به اودیسئوس میدن. آژاکس از این اتفاق چنان خشمگین میشه که دچار جنون میشه و در نهایت خودکشی میکنه. (داستان این زره هم مفصله و مرگ تراژیک آژاکس برای خودش داستان کاملیه که جا نمیشه اینجا بگم.)
خلاصه که یونانیها میمونن با دیوار غیرقابلنفوذ تروا و لشکر بدون آشیل! اما اودیسئوس خردمند طرح اون اسب معروف تروا رو میده. سربازها میرن توی اسب و بخش اصلی سپاه به جزیره تنِدوس میره و در انتظار علامت بازگشت میمونه.
ترواییها فکر میکنن این اسب چوبی هدیهای برای خدایان بوده و اونو بهعنوان غنیمت جنگی میبرن داخل تروا. شب، جنگجوها میان بیرون و دروازه تروا رو باز میکنن و بعدش فقط خون و خونریزی؛ یعنی یه شتشویی راه میافته اون سرش ناپیدا! شهر به آتش کشیده میشه، پریام، پادشاه تروا، کشته میشه، پسر خردسال هکتور رو از بالای دیوار شهر پایین میندازن و میکشن، دختر پریام اسیر میشه و کلاً یه اوضاع داغونی میشه که حتی خدایان هم خشمگین میشن.
این وسط، یکی از قهرمانان تروایی به نام آینیاس (Aeneas) موفق میشه از شهر فرار کنه. اون همراه پدرش و پسرش از تروا میگریزه. داستان فرار و اتفاقات بعدی که به پیدایش رم مربوط میشه، توی کتاب انئید (Aeneid)، اثر ویرژیل، شاعر رومی، نوشته شده.
خلاصه که حالا خداها هم لج کردن و یونانیها که تصمیم به برگشت میگیرن، اتفاقاتی براشون میافته!
منلائوس که به هلن رسیده، پس از سرگردانی طولانی، از جمله اقامت در مصر، سرانجام همراه هلن به اسپارت برمیگرده.
آگاممنون به میسن بازمیگرده، اما همسرش کلیتمنسترا و معشوقش آیگیستوس، او رو پس از بازگشت از تروا به قتل میرسونن. این ماجرا در نمایشنامه «آگاممنون»، اثر آیسخولوس، روایت شده.
و میمونه آقای اودیسئوس!
این خلاصهای از ماجراها تا قبل از شروع داستان اودیسه بود! خیلی خلاصه، توی کل این ماجراها کلی خدای حسود، خدای فضول و... هست که دخالت میکنن و جریاناتی پیش میاد که میتونین کتابها رو بخونین؛ داستان خیلی طولانی و جالبه و تعریف کردنش توی یه پست جا نمیشه.
اما از اینجا به بعد کتاب اودیسه شروع میشه که فیلم آقای نولان بر اساس اون ساخته شده. من هنوز ندیدمش، اما امیدوارم به داستان اصلی وفادار باشه.