
نویسنده: رضا مصداقی بهاری
درست در همان دمِ بیزمانی که پوستهی جان میشکافد و آنچه در نهانخانهی تن محبوس بود، درمفارقتی از الست به مقاربتی در بدیع از قفسِ خاکی میگسلد، آنگاه نه گریه ای برمیآید و نه دستی بر پشتِ جان کوبیده می شود، نه تولدی در کار است و نه مرگی از جنسِ زمینیان. بلکه سیری است به نشئه ای که نه کرانهای دارد و نه ژرفایی؛ نه بالایی دارد و نه پائینی، نه آغاز دارد و نه انجامی، نه جزئی دارد و نه کلی، نه عددی دارد و نه معدودی؛ گسترهای از جنسِ وجودِ محض است که هر ذرهاش چون قطرهای که تمامِ هستی را در بر دارد. نسبتِ این فضای بیکران در عالم کون ، نسبتی چون غرق شده ای دز آب به نجات و رسیدت به هواست اما در ساحت تجرید. و چون از آن فضای آبگون به این دیاردر آیی، نه با گام که با انقطاع، خود را در گسترهای مییابی که تمامیِ وجودات به سوی یگانهسو مایلند. این میل، نه از سرِ ناچاری، که از شوقی است که کرانهاش را نه چشمی دیده و نه عقلی. در آنجا، نوریست که هیچ رنگی بر او غالب نیست، اما سبزیِ حیاتِ سرمدی چون بیت المعمور در ژرفنایِش موج میزند؛ تمامیِ هستی در گردِ او به تسبیح میچرخد، بیآنکه خود بر این چرخش آگاه باشد؛ چرخشی که هم وضعی است و هم جوهری نه سرآغازی دارد و نه انجامی، نه کونی و نه فسادی، نه قدیم است و نه حادث، نه علت و نه معلول، نه دور است و نه نزدیک، نه آشکار و نه پنهان، نه شب دارد و نه روز، نه گرمی و نه سردی، هر که بدو نزدیکتر، در مقامِ قُرب، و هر مقرّبی را نوری است مخصوص که از عینِ حقیقتِ محمدیه سرچشمه گرفته؛ هر که دورتر، در زمهریر است؛ در سردیِ غفلت و تاریکیِ خودبینی و یخِ هجران فرو مانده، از حرارتِ قرب بینصیب و از نورِ حقیقتِ محمدیه محجوب. نزدیکان چو مهتابِ بدر، و برخی چو شعلههای زرّینِ عرش؛ دورترها در تاریکیِ مطلق، اما همگان از دور و نزدیک مشکک. نه جدا از اصلاند و نه بیبهره از وصل؛ بلکه این قُرب و بُعد، تشکیکی است در شدّت و ضعفِ تجلّی و نه تباینی در ذات و حقیقت. و این همان سرِّ «نُورٌ عَلی نُورٍ» است که هر مرتبهای را شعاعی است متناسب، و هر شعاعی را رتبهای است متعیّن، تا آنکه در نهایت، همهی انوار به منبعِ واحدِ نورِ محمدیه بازگردند، که او مبدأِ فیض اقدس و واسطهی ظهورِ فیض مقدس، و هرکس از دور، با نوری که از او میتراود، شناخته میشود.. پس نه پنهانی است که نور، آن را آشکار نکند و نه رازی است که شعاع، آن را فاش نسازد؛ زیرا هر موجودی، آیینهای است از اسماء و صفات، و هر آیینهای، به قدرِ صیقلِ خود، از آن اسماء میتابد و به قدرِ تابش، پیامِ خود را به جهانِ شهود میرساند؛ آنگاه حضور در این بیکرانگیِ سیال، نه خشکی معنا دارد و نه تری نه پایانی دارد و نه سری ؛ نه خفایی دارد و نه جَری بلکه همهچیز در میانِ هیچ و همه، در جوششِ ابدیِ خود، روان استدر آنجا، فرشتگان نیز آشکارا، در اوجِ جمال و هیبت، دیده میشوند؛ نه در پرده، که در عیانترین جلوهی خویش، با نوری که سزاوار ایشان است. و در این ملکوت، بی آنکه کلامی بگوی، آوایِ سوزِ درون دیگری را در گرمایِ پرتوها میشنوی بدینسان دلها از دلها آگاهند؛ سخن، حجاب است و در این حضرت، تمامیِ حجابها دریده شده و حقیقت، بیپرده و تابان، در برابر همگان گشوده شده است. همگان در حالِ تسبیح بیصورت به آن مقام احدیت؛ نه به سجودی که سر و سینه خم گردد نه کلامی که حروف، با صدا ادا گردد که با تمامِ ذاتِ ذهنیشان به جای آورده میشود. این تسبیحات، نه حرکتی است و نه حالتی، که خودِ حضورِ ذهن در برابرِ حقیقتِ خویشتن است هم جود است و هم وجود. در همین حال است که حظی چشیده میشود که هزاران بار از هر لذت و نشئهی خاکی، ژرفتر و دیرپاتر است؛ وجدی که نه از بیرون میآید و نه از درون، که از عینِ جان میجوشد؛ وجودی که در این دم، دیگر نه میاندیشد و نه مینگرد، بلکه خود، سراسر «حضور» است. در این حضور، نشانی از «من» و «تو» نیست؛ همه، در این جودِ واحد، به یک سو متمایلند که خود، از دلِ همان نور میتراود. و چه شگفت که این حالات، نه از بیرون که از درونِ خودِ آن آگاهیِ سیال سر برمیآورد؛ آگاهیای که در آنجا، دیگر «فکر» نیست، بلکه عینِ فعلیت است. آنچه در آنجا میبینی، همان است که میاندیشی، و آنچه میاندیشی، همان است که هستی. تو در آن دم، هم ناظری و هم حاضر؛ هم تماشاگرِ صحنهای و هم خودِ صحنه هم آینهای و هم تصویر؛ هم چشمِ بینندهای و هم خودِ دیدار، هم بیداری و هم خواب؛ هم هشیاری و هم خودِ رؤیا، هم موجی و هم دریا؛ هم قطرهای و هم خودِ ژرفا، هم نقطه و هم خودِ دایره، هم آغاز و هم انجام؛ و در اینجاست که کار به جایی میرسد که دیگر نمیتوان گفت «من در ذهن خویش طواف میکنم»؛ زیرا ذهن، دیگر ظرفی نیست که در آن زیستی. ذاتِ ذهنی، خویش را رها میسازد و در «خویشتنِ محض» متجلی میشود؛ خویشتنی که نه سوژه دارد و نه ابژه، نه درون و نه بیرون، نه حرکت دارد و نه سکون. در این وحدت، سجود، دیگر حالتی عارض بر ذات نیست؛ بلکه خودِ ذات، در عینِ بیحرکتی، عینِ طواف ازلی است. که برای خودِ حقیقتِ هستی است؛ حقیقتی که در همین تناظر، خویش را مییابد، بیآنکه یابندهای در میان باشد. و آن حالت که از این مقام برمیخیزد، نه پاسخی است به خواهشی، و نه حاصلِ برآوردهشدنِ نیازی؛ بلکه خودِ این اندماج در خویش، چنان طربِ بینشانی دارد که هرچه پیش از آن بود، در برابرش چون خوابی بیش نیست. در این حالت یقظه، علم و عالم معلوم چون عشق و عاشق و معشوق همه یک حقیقتِ یگانهاند؛ حقیقتی که از خود، خویش را میستاید، بیآنکه بداند یا نداند، چه دانستن و ندانستن، خود، از آنِ کسی است که هنوز از خویشتنِ خویش جدا مانده است. اما در این یکی شدن، جدا ماندهای نیست؛ تنها هستی است که خویش را در آیینهای بیکران نظاره میکند و از این نظاره، چنان آرام میگیرد که هیچچیز، حتی خودِ آرامش، یارای وصفش ندارد. و اما این وصف ناب بدون کشفِ معنوی بی معنا است. چرا که خودِ کشف، حضوری است که هیچگاه در وصف نمیگنجد. تفاوت، تفاوتِ «نقشه» با «دیار » است. نقشه، هرچه هم دقیق باشد، خودِ سرزمین نیست. متن، نقشهای است که آن را ترسیم میکند. و هرکس که فقط نقشه را بخواند، هرگز طعمِ آن دیار را نچشیده است. و هرکس که سرزمین را یافته باشد، میداند که نقشه، سایهای بیش نیست. کفایت در حضوری است، که خود، صدایی از آن سرزمین باشد؛ حضوری که نه «از» آن حقیقت سخن بگوید، که «در» آن حقیقت حیات یابد. آنگاه متن، دیگر «جمله» نخواهد داشت، «سکوت» خواهد داشت. نه به خودِ کشف، که به آستانهی حضور. و آستانه، نه جایگاهی برای عبور، که خود، غایتِ قُرب است؛ و نزدیکترین چیز به حقیقتِ محض.
فهرست منابع
۱بقره (۲)، آیه ۱۱۷«بَدِيعُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ... إِذَا قَضَىٰ أَمْرًا فَإِنَّمَا يَقُولُ لَهُ كُنْ فَيَكُونُ»فیض مقدس (آفرینش بیواسطه با فرمان «کن»)
۲آل عمران (۳)، آیه ۴۷«... إِذَا قَضَىٰ أَمْرًا فَإِنَّمَا يَقُولُ لَهُ كُنْ فَيَكُونُ»فیض مقدس (تولد عیسی بدون پدر)
۳آل عمران (۳)، آیه ۵۹«إِنَّ مَثَلَ عِيسَىٰ عِنْدَ اللَّهِ كَمَثَلِ آدَمَ... ثُمَّ قَالَ لَهُ كُنْ فَيَكُونُ»فیض مقدس (تشبیه خلقت عیسی به آدم)
۴انعام (۶)، آیه ۷۳«وَهُوَ الَّذِي خَلَقَ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضَ بِالْحَقِّ... وَيَوْمَ يَقُولُ كُنْ فَيَكُونُ»فیض مقدس (خلقت حکیمانه و قدرت قیامت)
۵انعام (۶)، آیه ۱۰۰«وَجَعَلُوا لِلَّهِ شُرَكَاءَ الْجِنَّ...»نفی شرک و توحید
۶نحل (۱۶)، آیه ۴۰«إِنَّمَا قَوْلُنَا لِشَيْءٍ إِذَا أَرَدْنَاهُ أَنْ نَقُولَ لَهُ كُنْ فَيَكُونُ»فیض مقدس (قانون آفرینش با «کن»)
۷مریم (۱۹)، آیه ۳۵«مَا كَانَ لِلَّهِ أَنْ يَتَّخِذَ مِنْ وَلَدٍ... إِذَا قَضَىٰ أَمْرًا فَإِنَّمَا يَقُولُ لَهُ كُنْ فَيَكُونُ»فیض مقدس (نفی فرزند و قدرت مطلق)
۸یس (۳۶)، آیه ۸۲«إِنَّمَا أَمْرُهُ إِذَا أَرَادَ شَيْئًا أَنْ يَقُولَ لَهُ كُنْ فَيَكُونُ»فیض مقدس (قدرت بینهایت در آفرینش)
۹غافر (۴۰)، آیه ۶۸«هُوَ الَّذِي يُحْيِي وَيُمِيتُ... فَإِذَا قَضَىٰ أَمْرًا فَإِنَّمَا يَقُولُ لَهُ كُنْ فَيَكُونُ»فیض مقدس (زنده کردن و میراندن با «کن»)
۱۰مائده (۵)، آیه ۱۵«... قَدْ جَاءَكُمْ مِنَ اللَّهِ نُورٌ وَكِتَابٌ مُبِينٌ»حقیقت محمدیه (نور = پیامبر)
۱۱نور (۲۴)، آیه ۳۵«اللَّهُ نُورُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ... نُورٌ عَلَىٰ نُورٍ»تشکیک در مراتب وجود
۱۲اخلاص (۱۱۲)، آیه ۲«اللَّهُ الصَّمَدُ»غنای مطلق و وجوب وجود
۱۳حدید (۵۷)، آیه ۴«وَهُوَ مَعَكُمْ أَيْنَ مَا كُنْتُمْ»وحدت شخصی وجود (معیت ذاتی)
۱۴قصص (۲۸)، آیه ۸۸«كُلُّ شَيْءٍ هَالِكٌ إِلَّا وَجْهَهُ»فنا و تجرید
۱۵ملک (۶۷)، آیه ۲«الَّذِي خَلَقَ الْمَوْتَ وَالْحَيَاةَ لِيَبْلُوَكُمْ...»حیات و مرگ (هدف از آفرینش)
۱۶بقره (۲)، آیه ۲۸«كُنْتُمْ أَمْوَاتًا فَأَحْيَاكُمْ... ثُمَّ يُحْيِيكُمْ»چرخه حیات، مرگ و حیات دوباره
۱۷روم (۳۰)، آیه ۱۹«يُخْرِجُ الْحَيَّ مِنَ الْمَيِّتِ وَيُخْرِجُ الْمَيِّتَ مِنَ الْحَيِّ»قدرت خداوند در دگرگونی و حیاتبخشی
۱۸عنکبوت (۲۹)، آیه ۶۴«وَإِنَّ الدَّارَ الْآخِرَةَ لَهِيَ الْحَيَوَانُ»حیات حقیقی در آخرت
۱۹حدید (۵۷)، آیه ۳«هُوَ الْأَوَّلُ وَالْآخِرُ وَالظَّاهِرُ وَالْبَاطِنُ»احاطه وجودی حق (همهجا و همیشه)
۱فصوص الحکمابن عربیفیض اقدس و فیض مقدسص ۱۲۰-۱۲۱ («تجلی غیب» و «تجلی شهادت»)
۲الفتوحات المکیةابن عربیفیض اقدس و فیض مقدسموضع نامشخص؛ نیاز به تطبیق با نسخه مد نظر
۳فصوص الحکمابن عربیحقیقت محمدیه«فص آدمیه» (فص حکمت الهیه در کلمه آدمیه)
۴الفتوحات المکیةابن عربیحقیقت محمدیهمواضع متعدد در کتاب
۵رسالة فی اتحاد العاقل و المعقولملاصدرااتحاد عاقل و معقولمجموعه رسائل فلسفی، ج۱، ص ۶۵ (آغاز رساله)
۶اسفار اربعهملاصدرااتحاد عاقل و معقولج۳، ص ۳۲۵ و ص ۴۲۷
۷تفسیر آیه نور (رساله مستقل)ابنسیناتفسیر آیه نوررساله مستقل (صفحه مشخص نشد)
۸اسفار اربعهملاصدراتفسیر آیه نورج۳، ص ۳۲۵ (بر اساس اصالت وجود و تشکیک)
۹اسفار اربعهملاصدراوحدت شخصی وجودج۲، ص ۸۹ (اثبات وحدت شخصی)
۱۰احیاء علوم الدینغزالیوحدت شخصی وجود (فنای در توحید)ارجاع غیرمستقیم (از طریق گزارش ملاصدرا در اسفار)
۱۱فصوص الحکمابن عربیحیات و مرگ (حیات فراگیر)ج۲، ص ۲۱۱ («زندگی منحصر به نوع خاصی نیست»)
۱۲شرح فصوص الحکمعبدالرزاق کاشانیفنا و بقا (مرگ ارادی و حیات حقیقی)شرح «فص آدمیه» یا مواضع مرتبط
۱۳رسائل فلسفی (متنهای گوناگون)ابنسینابقای نفس پس از مرگارجاع به نظریه «بقای نفس ناطقه» در آثار متعدد
۱۴اسفار اربعهملاصدرامعاد جسمانی و حیات دوبارهج۴ (مباحث مربوط به معاد و حشر)