
اندک اندک میرسد مستان مست» از مولانا تنها وصف بهار نیست، بلکه روایت صیرورت وجودی و رسیدن تدریجی نفس به مقام مستی عرفانی است، و در نگاه فلسفی، «هست و نیست» جهان کثرت و تغیر است و «نیستان» ساحت وحدت و فنا، و مستان کسانیاند که از خودیت مقید گذشته و به حقیقت هستی رسیدهاند، و «اندک اندک» بیانگر سرشت تدریجی این سلوک است که رسیدن را نه آنی و دفعی، بلکه فرآیندی ارگانیک و وجودی میداند که در آن هر گام ارزش خود را دارد، و این مستی، مستی بادهٔ عشق الهی است نه مستی می، و عشق در اندیشه مولانا نیرویی هستیشناختی است که انسان را از قید «هست و نیست» به ساحت «هستان» میکشاند، از اینرو بیت را میتوان فلسفهٔ «شدن» خواند نه «بودن»، فلسفهٔ راه نه مقصد، و رسیدن نه در آینده بلکه در همین «اندک اندک» اکنون رخ میدهد، و حج عینیترین مصداق این معناست، زیرا حاجیان یکباره به مکه نمیرسند، بلکه از شهرها و قارههای دور، ماهها و روزها در راهاند و اندک اندک به خانهٔ دوست نزدیک میشوند، و احرام همان «نیستان رفتن» است، چرا که حاجی با دو تکه پارچهٔ سفید از مرزهای ملیت و ثروت و مقام و نام بیرون میآید و به فطرت نخستین بازمیگردد، و در مکه این «اندک اندک» به «جمع» میرسد، زیرا مسجدالحرام و طواف و سعی و عرفات و مشعر و منا صحنهٔ گرد آمدن مستان از هر رنگ و زبان و نژاد است، و «جمع» در جغرافیای حج حتی نام مشعر است، جایی که حاجیان شب را در آن گرد میآیند، گویی خودِ آیین حج با واژهٔ جمع و وحدت عجین شده است، و حاجی در احرام با «لبیک اللهم لبیک» فریاد مستان را سر میدهد، فریادی که از عقل محاسبهگر نیست بلکه از عشق است، و طواف چرخیدن مستان گرد محبوب است و هر دور یک «اندک اندک»، و سعی میان صفا و مروه نیز گامی دیگر در همین رسیدن تدریجی است، و عرفات اوج فناست، چنانکه «الحج عرفه» یعنی حج همان عرفات است، جایی که حاجی هیچچیز جز خدا نمیبیند و جمع مستان به اوج میرسد، و سپس منا و رمي جمرات و قربانی نماد کشتن نفس و گذشتن از تعلقات است، و طواف افاضه بازگشت از «نیستان» فنا به «هستان» بقاست، و در مکه رسیدن تمامشدنی نیست، زیرا هر لحظه موجی از حاجیان میرسد و کاروانی میرسد و کاروانی دیگر در راه است، و این همان «مستان مست» است، پس حج تجلی کامل آن مصرع است: اندک اندک جمع مستان میرسد، اندک اندک میرسد مستان مست، از راههای دور به مرکز دایره، به کعبه، به وحدت