
نویسنده: پژمان نکویی
در گزارش بازاریابی یک شرکت، تعداد تماسها، درخواستهای اطلاعات و گفتوگوهای اولیه افزایش پیدا کرده است. از نگاه تیم بازاریابی، این اتفاق میتواند نشانه خوبی باشد؛ افراد بیشتری به پیشنهاد شرکت توجه نشان دادهاند.
اما گزارش فروش نتیجه متفاوتی نشان میدهد: تعداد قراردادهای جدید تقریباً تغییری نکرده است.
در چنین شرایطی، معمولاً بحث بر سر عملکرد واحدها شکل میگیرد. بازاریابی از افزایش ورودی دفاع میکند و فروش ممکن است از کیفیت پایین سرنخها بگوید.
مسئله اینجاست که هر دو طرف ممکن است درباره بخشی از واقعیت درست بگویند، بدون اینکه هنوز علت اصلی مشخص شده باشد.
افزایش تعداد سرنخها، بهتنهایی نه موفقیت بازاریابی را اثبات میکند و نه ضعف تیم فروش را.
برای فهمیدن آنچه اتفاق افتاده، باید مسیر حرکت مشتری بالقوه را بررسی کرد؛ از اولین تماس تا تصمیم نهایی برای خرید.
سرنخ فروش یا Lead، فرد یا سازمانی است که علاقه یا ارتباط اولیهای با محصول یا خدمت نشان داده است.
اما علاقه اولیه شکلهای متفاوتی دارد.
ممکن است کسی صرفاً برای اطلاع از قیمت تماس بگیرد. فرد دیگری در حال مقایسه چند تأمینکننده باشد. یک مدیر هم شاید با نیاز مشخص و اختیار تصمیمگیری، آماده بررسی پیشنهاد همکاری باشد.
هر سه میتوانند در گزارش بازاریابی بهعنوان سرنخ ثبت شوند، درحالیکه احتمال تبدیلشدن آنها به مشتری لزوماً یکسان نیست.
به همین دلیل، تعداد سرنخها بدون شناخت ترکیب آنها اطلاعات محدودی در اختیار مدیر قرار میدهد.
مثال فرضی:
دو کمپین تبلیغاتی را تصور کنید.
کمپین اول تعداد زیادی درخواست دریافت کرده، اما بخش مهمی از مخاطبان آن خارج از بازار هدف شرکت هستند.
کمپین دوم درخواستهای کمتری ایجاد کرده، ولی بخش بیشتری از آنها از طرف مشتریان متناسب با خدمات شرکت است.
صرف مقایسه تعداد درخواستها نشان نمیدهد کدام کمپین ارزش تجاری بیشتری ایجاد کرده است.
برای چنین قضاوتی باید کیفیت فرصتها، هزینه جذب، پیشرفت در مراحل فروش و نتیجه نهایی بررسی شود.
البته کیفیت سرنخ نیز نباید فقط بر اساس قضاوت شخصی فروشندگان تعریف شود. معیارهای احراز صلاحیت باید روشن، قابلبررسی و متناسب با نوع کسبوکار باشند.
در یک شرکت خدماتی که فروش آن نیازمند گفتوگو و بررسی پیشنهاد است، میتوان مسیر مشتری را به چند مرحله تقسیم کرد:

ورودی بازاریابی ← شروع گفتوگو ← بررسی تناسب نیاز ← جلسه و پیشنهاد ← قرارداد
این مراحل یک الگوی عمومیاند. هر سازمان باید آنها را بر اساس فرایند واقعی فروش خود تعریف کند.
برای مثال، در بعضی کسبوکارها جلسه حضوری وجود ندارد. در برخی دیگر، تصمیم خرید نیازمند تأیید چند نفر است.
پس از مشخصشدن مراحل، میتوان بررسی کرد چه تعداد از فرصتها از هر مرحله به مرحله بعد رسیدهاند.
اگر تعداد ورودیها افزایش پیدا کرده اما تعداد گفتوگوهای جدی رشد نکرده است، شاید کیفیت ورودی یا شیوه شروع ارتباط نیازمند بررسی باشد.
اگر گفتوگوهای مناسبی شکل میگیرند اما به جلسه نمیرسند، باید شرایط انتقال فرصت به مرحله بعد مطالعه شود.
اگر پیشنهادهای زیادی ارائه میشوند اما قراردادها افزایش پیدا نمیکنند، میتوان دلایل انتخابنکردن مشتری، تناسب پیشنهاد، شرایط رقابت و فرایند تصمیمگیری را بررسی کرد.
این بررسی یک مزیت مهم دارد: بهجای صحبت درباره «ضعف فروش» بهعنوان یک مسئله کلی، محل تغییر عملکرد مشخص میشود.
اما هنوز یک مرحله مهم باقی است.

فرض کنیم بررسی دادهها نشان میدهد تعداد زیادی از گفتوگوهای اولیه به جلسه بررسی پیشنهاد تبدیل نمیشوند.
آیا این یعنی فروشندگان مهارت کافی ندارند؟
نه لزوماً.
شاید مشتریان نامتناسب وارد مسیر شدهاند. شاید زمان پاسخگویی طولانی است. شاید مشتری از ابتدا تصور اشتباهی درباره خدمت داشته است.
حتی ممکن است بخشی از فرصتها هنوز در حال بررسی باشند و زمان کافی برای ورودشان به مرحله بعد نگذشته باشد.
تمام این توضیحها میتوانند با یک نشانه ظاهراً مشابه همراه باشند.
برای مثال، اگر چرخه فروش شرکتی بهطور معمول دو ماه طول بکشد، مقایسه قراردادهای یک ماه با سرنخهای جدید همان ماه ممکن است نتیجه گمراهکنندهای ایجاد کند.
قراردادهای آن ماه احتمالاً از فرصتهایی شکل گرفتهاند که در ماههای قبل وارد مسیر شدهاند.
بنابراین قبل از محاسبه نرخ تبدیل، باید مشخص باشد چه فرصتهایی با یکدیگر مقایسه میشوند، چه زمانی وارد مسیر شدهاند و کدامیک هنوز به پایان چرخه فروش نرسیدهاند.
تشخیص محل افت، یک مشاهده است. نسبتدادن آن به ضعف یک بخش یا یک تصمیم خاص، تفسیر است و به شواهد بیشتری نیاز دارد.
وقتی سرنخهای بیشتری ایجاد میشوند اما قراردادها افزایش پیدا نمیکنند، دستکم سه حوزه را میتوان بررسی کرد.

ممکن است تبلیغات توجه افراد زیادی را جلب کرده باشد، اما نیاز آنها با خدمت شرکت تناسب نداشته باشد.
در این حالت، بهتر است ابتدا منابع جذب و ویژگیهای فرصتهای ایجادشده بررسی شوند.
برای مثال، آیا سرنخهای یک کانال مشخص بیشتر از دیگر کانالها به فرصت معتبر تبدیل میشوند؟ آیا پیام تبلیغاتی با خدمت واقعی هماهنگ بوده است؟
اگر چنین تفاوتی در دادهها دیده شود، بررسی هدفگیری تبلیغات و معیارهای احراز صلاحیت منطقی است.
ممکن است سرنخها مناسب باشند، اما سازمان نتواند بهموقع به آنها پاسخ دهد یا گفتوگو را تا مرحله بعد ادامه دهد.
زمان پاسخگویی، شیوه پیگیری، اطلاعات ارائهشده و دلایل توقف گفتوگو در اینجا اهمیت پیدا میکنند.
البته تعداد تماسهای فروشنده بهتنهایی نشانه کیفیت پیگیری نیست. مهم است بدانیم هر تماس چه هدفی داشته و مشتری در نتیجه آن چه تصمیمی گرفته است.
گاهی مشتری به خدمت نیاز دارد و فرایند فروش نیز بهدرستی انجام میشود، اما پیشنهاد شرکت در مقایسه با گزینههای دیگر، دلیل انتخاب روشنی ارائه نمیکند.
ممکن است تفاوت خدمت بهخوبی توضیح داده نشده باشد، ارزش پیشنهادی با معیارهای تصمیم مشتری مرتبط نباشد یا وعده اولیه شرکت با آنچه در گفتوگوی فروش مطرح میشود فاصله داشته باشد.
در این وضعیت، بررسی پیام، ارزش پیشنهادی و برداشت مشتری ضرورت پیدا میکند.
این سه توضیح، فرضیههای مستقل هستند؛ نه مراحل قطعی یک فرایند و نه علتهای اثباتشده.
ممکن است چند مورد همزمان نقش داشته باشند. همچنین ممکن است بررسی اطلاعات، توضیح دیگری را مطرح کند.
وقتی تعداد قراردادها کمتر از انتظار است، افزایش فعالیت تبلیغاتی یکی از گزینههای مطرح برای رشد فروش است.
این تصمیم در شرایطی میتواند قابلدفاع باشد که کمبود فرصتهای مناسب، محدودیت اصلی کسبوکار باشد.
اما اگر سازمان در تبدیل فرصتهای موجود مشکل داشته باشد، ورودی بیشتر الزاماً مسئله را حل نمیکند.
مثال فرضی:
فرض کنیم یک شرکت در پاسخگویی و پیگیری فرصتهای واجد شرایط خود تأخیر دارد.
اگر بدون اصلاح این وضعیت، تعداد ورودیها افزایش پیدا کند، ممکن است حجم کار تیم فروش بیشتر شود و فرصتهای مناسب بیشتری بدون رسیدگی باقی بمانند.
در مقابل، اگر شرکت ظرفیت پاسخگویی مناسبی دارد، فرصتهای موجود با کیفیت قابلقبولی تبدیل میشوند و کمبود تقاضای ورودی مسئله اصلی است، توسعه فعالیت جذب میتواند تصمیم منطقیتری باشد.
بنابراین هیچ قاعدهای وجود ندارد که افزایش بودجه تبلیغات همیشه تصمیم اشتباهی باشد.
مهم این است که بدانیم بودجه بیشتر قرار است کدام محدودیت را برطرف کند.
برای شروع، میتوان یک دوره از اطلاعات واقعی فروش را انتخاب کرد؛ دورهای که با طول چرخه فروش شرکت تناسب داشته باشد.
در این بررسی بهتر است چهار موضوع روشن شود.
اول: تعریف سرنخ معتبر چیست؟
آیا صرف ثبت اطلاعات تماس کافی است یا مشتری بالقوه باید معیارهای مشخصی از نظر نیاز و تناسب داشته باشد؟
دوم: کدام مرحله بیشترین تغییر عملکرد را نشان میدهد؟
نرخ تبدیل هر مرحله باید با دوره یا گروه قابلمقایسه بررسی شود. فرصتهای باز، موارد تکراری و تفاوت زمان ثبت نیز باید در نظر گرفته شوند.
سوم: چه توضیحهایی برای این تغییر وجود دارد؟
بهتر است پیش از تصمیمگیری، چند فرضیه متفاوت نوشته شود و برای هرکدام مشخص کنیم چه اطلاعاتی میتواند آن را تأیید یا رد کند.
چهارم: کدام اقدام محدود میتواند اطلاعات بیشتری فراهم کند؟
گاهی بررسی دلایل از دست رفتن فرصتها، بازبینی شیوه پاسخگویی یا آزمودن یک تغییر مشخص در پیام تبلیغاتی، پیش از تصمیمی پرهزینه، مفیدتر است.
هدف این نیست که هر تصمیمی را تا رسیدن به اطلاعات کامل عقب بیندازیم. در عمل، اطلاعات کامل بهندرت در دسترس است.
هدف این است که میزان اطمینان ما با اهمیت و هزینه تصمیم تناسب داشته باشد.

افزایش تعداد سرنخها میتواند نشانه رشد توجه به یک کسبوکار باشد، اما برای ارزیابی نتیجه تجاری کافی نیست.
باید بدانیم چه کسانی وارد مسیر شدهاند، در کدام مراحل پیشرفت کردهاند، چه فرصتهایی از دست رفتهاند و چه شواهدی درباره علت آن وجود دارد.
ممکن است نتیجه بررسی به اصلاح تبلیغات برسد. شاید فرایند فروش نیازمند تغییر باشد. ممکن است لازم باشد پیشنهاد شرکت و دلیل انتخاب آن دوباره بررسی شود.
گاهی هم اطلاعات موجود برای انتخاب میان این توضیحها کافی نیست.
در هر صورت، تصمیم بهتر از جایی شروع میشود که بتوانیم میان آنچه واقعاً مشاهده کردهایم و آنچه درباره علتش تصور میکنیم تفاوت بگذاریم.