چند ماه پیش از طرف دوستی پیامی دریافت کردم. محتوای پیام، یکی از سخنرانیهای TED بود که بعد از مشاهدهاش، یک راست رفت توی لیست سخنرانیهای مورد علاقهام:
What reality are you creating for yourself? (Isaac Lidsky | TEDSummit)
همونطوری که میشه از عنوانش حدس زد، سعی داره درمورد تفسیرمون از واقعیت صحبت کنه. با داستان دختر کوچولویی شروع میشه که فکر میکنه ماهیها همونطور که با تکون دادن دماشون به جلو حرکت میکنن، با تکون دادن سرشون هم میتونن به سمت عقب شنا کنن. میگه هرچند به نظر ما جملهٔ دوم احمقانه به نظر میرسه اما توی ذهن دخترک این دو تا جمله دقیقا به یک اندازه واقعیاند.
ما هم مثل این دختر کوچولو توی زندگیهامون ماهیهای زیادی داریم که فکر میکنیم با تکون دادن سرشون به سمت عقب شنا میکنن؛ تفکرات و پیشفرضهایی که ذهنمون رو ساختار بخشیدهاند و تصمیمات و در ادامهاش، آیندهامون رو شکل میدن و در عین حال، همونقدر بیپایهاند که «ماهیها با تکون دادن سرشون به عقب شنا میکنن» بیپایه است.
ذهن آدم تلاش میکنه برای خودش مدلی از واقعیت بسازه که بتونه بر اساسش دنیا رو پیشبینی کنه و تصمیمهاش رو پایهگذاری کنه. به عبارت دیگه، ما سعی میکنیم واقعیت رو تخمین بزنیم. مثل هر تخمین دیگهای، این تخمین هم مشکلاتی داره و تا این جا همهچیز طبیعیه. مشکل اما اون جایی شروع میشه که فراموش میکنیم تفسیر ما از واقعیت صرفا یه تخمینه و با اطمینان بهش تکیه میکنیم.
میشه با یه مقدار دقت بلاهایی که این اطمینان به ساختارهای ذهنی سرمون میآره رو دید. یکی از مثالهای خوبش داستان خود Isaac Lidsky و مشکلاتی که حین شروع نابیناییاش داشته است. پیشفرضی که ازش حرف میزنه، «نابینایی اتمام راه استقلال و پیشرفت برای منه»، در صورت شکسته نشدن میتونست زندگیای که جلوی پاهاش بود رو ازش بگیره. احتمالا اگه خوب بگردید میتونید مثالهایی از همین جنس توی زندگی خودتون هم پیدا کنید.
فرار از این چالههایی که خودمون هم ازش بیخبریم شبیه جنگیدن با دشمن فرضیه. باید هوشیار بود و مدام اطراف رو پایید! سلاح من برای مقابله تردید بوده. تلاش کردهام تردید رو به طرز تفکرم تزریق کنم و مُچِ هر تفکری که حتی اندکی شکبرانگیز بود رو قبل از اثرگذاری توی تصمیمها بگیرم.
تردید سلاح موثریه اما باید در استفاده ازش درست عمل کنیم. خطراتی هم داره که اگه حواسمون بهشون نباشه، میتونن فلجکننده باشن. شک دریایی بیانتهاست که میشه تا ابد توش شنا کرد. غرق شدن توش اصلا کار سختی نیست و ممکنه بعضی وقتها آدم رو به قعر ببره. باید بتونیم با جواب نمیدونم کنار بیایم و خیلی وقتها دست از تردید بکشیم.
در نظرم تردید، آگاهی انسانها رو نه تنها نسبت به دنیا، بلکه نسبت به خودشون هم بالاتر میبره. جامعهای که آدمهاش عادت به تردید و تأمل داشته باشن، جامعهٔ آگاهتریه و بالطبع تصمیمات بهتری هم میگیره. در آخر این نوشته رو با این جملهٔ Hellen Keller تموم میکنم:
"The only thing worse than being blind is having sight but no vision."
«تنها چیزی که از کور بودن بدتر است، بینایی بدون بصیرت است.»