
فارغ از بحثهای پیچیدهی فلسفی، میخواهم بگویم ما از هیچ وجهی آزاد نیستیم! به عبارتی سادهتر باید بگویم هزاران عامل است که بر نبودِ آزادیِ ما دلالت میکند.
پس باید از کسی که میگوید من آزادم و هیچ اجباری در سرنوشتِ من دخیل نیست پرسید؛
۱: آیا تو با انتخابِ خود در این زمان یا در این مکان متولد شدی؟
۲: آیا پدر و مادرت را خودت انتخاب کردی؟ بعنوان مثال اگر بین پدر و مادرِ فقیر و پدر و مادرِ ثروتمند به تو حق انتخاب میدادند، آیا غیر از این بود که اونی رو انتخاب میکردی که ثروتمندتر ، عالِمتر، با فرهنگتر ، زیباتر و .... بود؟ در حالیکه هرگز اینگونه نبوده و نخواهد بود.
۳: آیا محیطی را که در آن بزرگ شدی و تمام خصلتها و رفتارهایت متاثر از آن بوده، خودت انتخاب کردی؟ نه! زیرا انتخابِ ژنتیکی و انتخابِ محیطی است که آن هم بیرون از اختیاراتِ توست.
۴: آیا مذهبی بودن و نبودنِ تو غیر از این است که بستگی به جغرافیا و محیطِ خانواده و اجتماع دارد؟ یعنی از بینِ ادیان و مذاهب، تو فقط وارث خانواده و محیط خود بودهای و هیچ انتخابی در کار نبوده است. و تعصب در مورد چیزی که مستقلاً انتخابِ تو نیست بیجاست!!!
۵: آیا در مورد اینکه مرگ باشد یا نباشد! کی بیاید کی نیاید! و چگونه مرگ بر ما وارد شود (یعنی چگونه بمیریم) حق انتخابِ آزادانهای داریم؟ نه و هزار بار دیگر نه...
سوال از این دست زیاد است که بی پاسخ است. تنها آزادیِ ما این است که در چنین شرایطِ اجباری که قرار گرفتیم اجبارِ تولد و مرگ و متعلقاتِ آنها را کنار بگذاریم و تنها در موردِ فرهنگ و مذهب و علم دست به تعقل بزنیم و آزادی را در این خصوص کمی تجربه کنیم! هر چند در این موارد نیز آزادیِ مطلق، محال است تجربه شود. چون عمر پایان پذیر است و هیچ چیز هم به کمال خود نرسیده است، پس چگونه میتوانیم به انتخابِ درست دست بزنیم؟
ما هر چیزی را بر اساس عقلی که قطعا از برخی لحاظ خام و ناپخته است و به کمالِ خود نرسیده است، انتخاب میکنیم لذا با عقلِ ناقص، ما چه چیزِ کامل را میتوانیم کامل درک کنیم؟
درکِ کاملِ ما حدی دارد و حدِ هر کسی، حدِ درکِ اوست، در حالیکه درکِ ما کامل نیست بلکه کامل بودنِ درکِ ما همان پایانِ درکِ ماست. چه بسا کمالِ درکِ ما آغازِ درکِ یک شخص دیگری باشد. پس با چنین ادراکی محال است ما به کمالِ چیزِ دیگری پی ببریم!